7

ЖАМИЯТ ВА ТАБИАТНИНГ ЎЗАРО ТАЪСИРИ НИМАЛАРДА НАМОЁН БЎЛАДИ?

Инсоният тарихи давомида унинг табиат билан боғланган муносабати доимо ўзгариб, мураккаблашиб борган. Бугун табиат билан жамият ўртасидаги ўзаро таъсирни беш босқичга бўлиш мумкин:

  • Термачилик овчилик ва балиқчилик босқичи: Бундан 30 000 йил аввал бошланган. Ушбу даврда одам термачилик, овчилик ва балиқчилик билан шуғлланган. Шунинг учун мазкур босқичнинг термачилик, овчилик ва балиқчилик босқичи деб аталади. Ибтидоий одамни иқлими қулай, биологик ресурсларга бой ( йирик ҳайвонлар, мевалар ), жойлар кўпроқ қизиқтирган. Бу босқичда инсон табиатни ўзгартирмаган , балки унга мослашган.
  • Қишлоқ ҳўжалик инқилоби босқичи. Бундан 6-8 мин йил илгари содир бўлган ушбу даврда одам овчилик ва балиқчиликдан деҳқончиликка ўтган. Табиий ландшфтлар-нинг кучсиз ўзгариши рўй бера бошлаган.
  • Ўрта асрлар босқичи. Бу даврда инсоннинг табиатга бўлган таъсири кучая борган, ҳунармандчилик ривожланган, ҳўжаликда табиий бойликлар кенг қўлланила бошланган. Деҳқончилик ва чорвачилик янада ривожланган, аммо улар асосан қўл кучига асосланганлиги учун экологик муозанатга таъсир этмаган.
  • Саноат инқилоби босқичи. Бу давр бундан 300 йил аввал рўй берди. Жамиятнинг табиатга таъсири кучайди. Табиий ландшафтлар тез суръатларда ўзгара бошлади. Буюк географик кашфиётлар туфайли бошқа қитъалар ҳам ўзлаштирила бошлади. Испания, Португалия, Англия, Франция давлатлари томонидан улкан мустамлакалар, империялар вужудга келтирди. Саноат ривожлангани сайин жамиятнинг табиатга таъсири ҳам орта бошлади.

Фан – теҳника инқилоби босқичи. Бу давр ХХ -асрнинг иккинчи ярмидан бошланди. Фан ва теҳниканинг юксак даражада ривожланиши муносабати билан табиий расурслар жуда катта миқёсда ўзлаштирила бошланди. Катта – катта ҳудудлар қишлоқ ҳўжалиги мақасадида ўзлаштирилди, улкан заводлар қурилди, чўллар шимолий ҳудудлар, тоғлар ҳамда Дунё океани ўзлаштирилди ва экологик мувозанат бузила бошлади. Натижада умумсайёравий экологик муаммолар вужудга келди.

Муҳандислик иншоотлари ва уларнинг турлари.

Жамият ва табиат ўртасидаги ўзаро таъсир асосан, муҳандислик иншоотлари ва уларнинг иш фаолияти орқали рўй беради.

Ҳар қандай жамиятда ҳам ҳўжаликни ривожлантириш ва жамият азоларининг талабларини қондириш мақасадида уй – жой йўл, завод – фабрика ва бошқа иншоотлар қурилади.

Маълум бир мақсадларда қурилган бинолар муҳандислик иншоотлари деб аталади. Муҳандислик иншоотларини қуйидаги гуруҳларга бўлиш мумкин.

Шаҳарсозлик иншоотлари.Маскур иншоотларга мамурий бинолар, уй – жой бинолари , камунал ҳўжалик бинолари, майиший ҳизмат бинолари, соғлиқни сақлаш маориф ва молия бинолари киради. Уй – жой шаҳарларда кўп қаватли, қишлоқ – ларда асосан бир қаватли бинолардан иборат.

Саноат иншоотлари.Буларга тоғ – кон саноати иншоотлари, металлургия саноати иншоотлари, ёқилғи -энергетика саноати иншоотлари, озиқ- овқат саноати иншоотлари киради.

Тоғ -кон саноатииншоотларига карерлар, шаҳталар, ташламалар,маъмурий бинолар, бойитиш фабрикалари, тоғ – металургия комбинатлари киради.

Металургия саноати иншоотларига асосан қора ва рангли металургия заводлари бинолари киради. Уларнинг майдони катта ва чиқиндилар ҳажми ҳам йирик бўлади .

Кимё саноати иншоотлариминерал ўғит, кислота, сунъий тола ишлаб чиқариладиган заводлар буноларидан иборат.

Ёқилғи – энергетика саноати ишоотларига нефть ва газни қайта ишлаш заводлари , иссиқлик электростанциялари ва марказлари бинолари киради.

Машинасозлик саноати иншоотлари асосан подшипник, станоксозлик, автомобильсозлик, самалётсозлик, тепловозсозлик, вагонсозлик заводлари биноларидан иборат.

Енгил саноат иншоотлари асосан тўқимачилик, тикувчилик, пояфзал, қишлоқ ҳўжалик иншоотларини қайта ишловчи завод ва фабрикалар биноларидан иборат.

Транспорт иншоотлари ёллардан, кўприклардан, тунеллардан, вокзаллар, аэродром ва портлардан иборат.

Сув (гидротеҳник) иншоотлари тўғонлар, сув омборлари, каналлар, коллекторлардан иботар. Мазкур иншоотларнинг қурилиши ва фаолияти таъсирида атроф – муҳитда салбий ёки ижобий ўзгаришлар вужудга келади.

Экологик мувозанат ва унинг бузилиши

Табиат ресурслари чегараланган бўлиб, унга зарар етказмаслик ва улардан меъёрида эҳтиёжга яраша фойдаланиш лозим. Агар табиат расурсларидан меъёридан ортиқча фойдаланилса, табиий ресурсларнинг қайта тикланиш қобилияти сусайиб кетади ва экологик муозанат бузилади.

Табиатда барча табиий компонент ва комплекслар бир – бири билан ўзаро мувозанатда бўлади. Ҳар бир ҳудудда рельеф, ер ости ва тер усти сувлари, иқлим, тупроқ, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ўзаро алоқада, боғлиқликда мавжуд бўлади ва ривожланадфи.

Чунки табиат минтақаларининг у ёки бу жойларида ҳар бир рельеф тури ва шаклига маълум табиий бойликга эга. Агар мазкур бойликдан режали фойдаланиш йўлга қўйилса, экологик муозанат бузила бошлайди. Бунинг оқибатида табиат қашшоқлашади, тупроқлар шўрланади, ернинг хосилдорлиги пасаяди, сувлар ифлосланади ва ичишга ярамай қолади, тикланадиган табиий ресурслар қайта тикланмайди.

Тоғ ёнбағирларида сўғориладиган ва лалми деҳқочилик, боғдорчлик ҳамда яйлов чорвачилиги билан одамлар қадимдан шуғулланиб келишади. Маҳаллий аҳоли ҳар бир сой водийси ёки ёнбағирларнинг деҳқочилик, чорва молларини боқиш, пичан тайёрлаш учун қанчалик табиий бойликларга эга эканлигини жуда яҳши билади. Тоғларда ўтин тайёрлаш мақсадида мавжуд дарахтлар қирқилади, оқибатда улар остидаги ўтлар ва буталар ҳам зарар кўради. Тупроқнинг юзаси очилиб, у ёғин – сочин таъсирида эрозияга учрайди.

Зайнаб Шамшиева,  Ангрен тиббиёт коллежининг география ўқитувчиси

 

 

Фикр билдиринг

ёки
Сайтга кирганингиздан сўнг фикр билдириш имкониятига эга бўласиз