polevaya-trava

ЯРАТУВЧАН ТУПРОҚ ҲАҚИДА БУЮКЛАРНИНГ ФИКРЛАРИ

pochva_2-650x520

Унумдор тупроқ донадор тузилишининг аҳамияти ҳақида тупроқшунос олимларни ҳаммаси билади. Россия тупроқшунослик фанининг асосчиси В.В.Докучаев тупроқ ҳақида шундай ёзган: “Плуг ёки омоч остидан эмас, балким ҳайдалмаган даштдан олинган қора тупроқ ўзининг донадор тузилиши билан ажралиб туради, у гўёким энг ғовак жисм каби беҳисоб тирқишлар билан қопланган, сув ва ҳавони ажойиб равишда ўзидан ўтказа олади. Қора тупроқнинг энг катта афзаллиги ана шу тузилишида. Қора тупроққа азалий унумдорликни қайтариш – унга ҳайдалмаган дашт тупроғини тузилишини қайтаришдан иборат. Ўғитлар ҳақида эмас (таҳлил кўрсатишича, қора тупроқда узоқ йилларга етарли озуқавий моддалар бор), балким тупроқнинг ажойиб донадор тузилишини чангга айлантирган ноқобил ишлар оқибатини йўқотиш ҳақида ўйлаш керак.

Биз эса бундай ажойиб тупроқни энг майда қора унга айлантирамиз, предплужник, тупроқни ағдарувчи ва чуқур юмшатувчи қисмлари бўлган оғир плуг билан сурамиз, ортидан борона ва метал тўсин тортамиз. Қонун чиқарувчи ва тупроқни ишлов сифатини назорат қилувчилар галасига эса донадор тупроқ етарли калтакламаган туюлади: улар интенсив агротехника системасини яратиб, унинг зўрлигидан тупроқ инграб ва қалтираб ётибти”.

Тупроқшунос агрономлар, кимёгарлар, олимлар тупроқни асраш бўйича нодир билимларни аниқлашган. Мана Овсинский тупроқларида минерал ўғитларсиз икки дюйм юмшатилган тупроқ остида бактериялар энг яхши шароитга эга бўлиб, “тасаввур қилиб бўлмайдиган тарзда тез кўпайишган, шу билан тупроқни унумдор қилишган, кўп ҳолда жуда унумдор”. Мендилеев эса, тупроқни “ҳеч қандай ҳайдовсиз етилиши” ҳақида ёзаркан, бу етилиш, яни унумдорлик, тупроқдаги жониворлар ва микроорганизмларни ҳаётий фаолияти билан яратилади деб назарда тутган. Золотарёв тупроқларида эса, 1956 қурғоқчилик йилида ҳам ҳимоя қатлами остида температура ва намликни қулай шароити сақланиб, ҳар квадрат метрда 15-20 чувалчанг саналган. Фолкнер эса сидератлар танасини тупроқ остига ҳайдаб юбормай, балким тупроқни сирт қатламига киритиб, энг унумсиз тупроқларни қисқа вақтда унумдор қилган, унумдорликни ўз қўли билан яратган. Япониялик Фокуока эса, тупроқини бирон марта ҳайдамай, юмшатмай, сеялка билан эмас, қўлда уруғ сепиб, минерал ўғитлар ишлатмай, ҳашоратларга қарши заҳарли дорилар сепмай, тупроқни сомон ва ўсиб турган дон сояси билан ҳимоялаб ҳар йилда ҳам шоли ҳосили, ҳам арпа ҳосили олган. Ҳосилининг ҳар бири Япониядаги олди ҳосилларга тенг бўлган.

Аксинча, Прянишников ўқувчиси бўлган академик Гунар ёзадики, ҳосилдорликни минерал ўғитлар ёрдамида янада оширишга фаннинг кўп йиллик уринишлари зое кетган. Никольская азотли ўғитларни тупроқ ва ўсимликларга, оқибатда одамлар соғлиғига ҳам зарарли таъсири ҳақида бонг урган. Бугунги кунда эса академик Кирюшин гербицид ва фунгицидларни тупроқдаги зоосферага зарарини, Янович эса бу зоосферага тупроқни ҳайдаш, бороналаш, плоскорезлар билан чуқур ёки юпқа юмшатиш, устини босиб текислаш амалларини зарарини ўрганган.

Чанг қилиб эзиб ташланган тупроқ эшикни тақиллатади, баъзан зорланиб, баъзан ғазаб билан ҳаётга қайтаришни талаб қилади. Чанг эса – бор йўғи унумдор тупроқ учун материал ҳолос. Афсуслар бўлсин, чанг табиий унумдор тупроқ эмас, яратишга қодир эмас. Бу жойда тупроқшуносликда маълум ва обрўли А.Бертран ва Г.Конке сўзларини келтирса бўлади:  “Гўшт майдалагичдан ўтган ҳайвон – тирик организм эмас, фақат ҳайвон материали ҳолос”. Ҳудди шундай унумдор ва яратувчан тупроқ (“животворящее и естественноисторическое тело”) ағдариб ҳайдовчи плуг ва унинг ортидаги кўплаб механизмлар орасидан ўтиб, унумдор ҳам, яратувчан ҳам бўлмайди.

Фолкнер айтадики, “биз ҳақиқий унумдор тупроқ қандай бўлишини унутиб қўйганмиз, унинг ҳоссаларини билмаймиз. Унумдор тупроқ даларимиздаги тупроққа ўхшамайди. Қоп-қора, донадор, сингдирувчан ва эластик, у ҳеч қачон қатқалоқ ҳосил қилмайди, ёмғир кетидан ҳам унга ишлов бериш мумкин.

Унинг ҳислатлар шундай. 1. Агар сиз, эркатой шаҳарлик, унда яланг оёқ юролмасангиз, у ҳақиқий унумдор тупроқ эмас. 2. Агар уни қийналмасдан ҳовучлаб ололмасангиз, у унумдор тупроқ эмас. 3. Уни юмшатиш учун чопишга тўғри келса, у унумдор тупроқ эмас. 4. Уни қўлга олиб, қум, лой ва чўкиндиларни фарқлай олсангиз, у унумдор тупроқ эмас. Бу талаблар ортиқчага ўхшасада, улар аниқдир. Бундай тупроқдан бир арга эга бўлсангиз, озиқланиш бўйича ўзингизни тўлиқ мустақил ҳисоблашингиз мумкин.”

Яна Фолкнер айтадики, унинг унумдор далаларида етиштирилган экинлари касалликлардан ҳоли бўлган, ҳашоратлар, ҳатто колорадо қўнғизи ҳам, уларни ҳалок қилмаган. Етиштирилган ҳосил эса фойдали моддаларга шундай бой бўлиб борганки, одамда апельсин шарбатига талаб йўқолган.

Муҳими, Фолкнер кенг далаларни унумдор қилиш сирини очган: биринчидан – ер ҳайдашдан воз кечиш, иккинчидан экин таналари қолдиқларини тупроқ сиртида қолдириш. Ҳозирги кунга келиб, Фолкнер ғояларига асосланган no-till технологияси дунёнинг турли қитъаларида 100-110 миллион гектар майдонларда қўлланилмоқда,тупроқдаги намликни асрамоқда, органик ўғитлардан воз кечиш ва минерал ўғитлар сарфини бир неча марта камайтириш имконини бермоқда, ҳосилни орттирмоқда, ҳаражатларни камайтирмоқда. Дунёдаги энг рақоботбардош махсулотлар no-till кенг қўлланувчи Шимолий ва Жанубий Америкада етиштирилмоқда.

Тупроқ унумдорлигини тиклашдаги янги имконият –самарадор микроорганизмлар препарартларини (“Кюссей ЭМ1”, “Байкал ЭМ1”) яратилиши билан боғлиқ. Уларни қўлланиши тупроқ унумдорлигини тикланишини но-тилл технологиясига нисбатан ўн-ўнбеш (10-15!) марта тезлатди. Шундай қилиб, 50-300 йил давомида ҳосилдорлигини камайтириб борган далалар унумдорлигини 1-3 йилда тиклаш имконияти яратилди. Бундай технологияни давлат миқёсида қўллаш – қишлоқ хўжалигида инқилобий ўсишга келтиради, авлодларга унумлорлиги тикланган далаларни қолдиради, бу эса авлолар учун энг олий мерос бўлади С.ОРИФЖОНОВ

 

Фикр билдиринг

ёки
Сайтга кирганингиздан сўнг фикр билдириш имкониятига эга бўласиз