Tag Archives: Иқлим ўзгариши

ЧЕМ ОПАСЕН ПАРНИКОВЫЙ ЭФФЕКТ?

2012-05-18-19-31-09

В настоящее время в экологические проблемы, которые волнует человечество можно отнести и парниковый эффект. Говоря о парниковом эффекте, сразу представляется большая теплица, ласковые лучики солнца, проникающие сквозь стекло, ярко-зеленые грядки и достаточно высокая температура внутри, когда на улице еще правит зима. Да, это действительно так, наиболее наглядно этот процесс можно сравнить с тем, что происходит в парнике. Только в роли стекла представлены парниковые газы, которых много в атмосфере, они пропускают и удерживают тепло в нижних воздушных слоях, обеспечивая рост растений и жизнь людей. Сегодня, все чаще, парниковый эффект называют экологическим термином, ставшим катастрофой. Таким образом, природа взывает о помощи, а если ничего не предпринимать, у человечества останется всего 300 лет до неизбежного конца света. Важно понимать, что парниковый эффект на Земле был всегда, без него невозможно нормальное существование живых организмов и растений, да и комфортным климатом мы обязаны именно ему. Проблема в том, что пагубная деятельность человека приняла такие масштабы, которые уже не могут проходить без следа, затрагивая глобальные, необратимые изменения в экологии. А чтобы выжить, населению нашей Планеты нужна такая же глобальная солидарность в решении этого серьезного вопроса.

Сущность парникового эффекта, его причины и последствия

Жизнедеятельность человечества, сжигание миллионов тонн топлива, усиленное потребление энергии, увеличение автопарка, значительный рост количества отходов, объемов производств и так далее, ведет к усилению концентрации парниковых газов в земной атмосфере. Статистика показывает, что за последние двести лет в воздухе углекислого газа стало на 25% больше, за всю геологическую историю такого еще не было. Таким образом, над Землей образуется своеобразный газовый колпак, который задерживает обратное тепловое излучение, возвращая его обратно и приводя к климатическому дисбалансу. С ростом средней температуры у поверхности Земли, возрастает и количество осадков. Вспомните, что на стекле в оранжерее или парнике всегда выступает конденсат, в естественной природе это происходит аналогично. Точно вычислить все губительные последствия этого невозможно, но ясно одно, человек затеял опасную игру с природой, нужно срочно одуматься, чтобы предотвратить экологическую катастрофу.

К причинам, вызывающим обострение парникового эффекта в атмосфере, относят:

- хозяйственную деятельность, которая меняет газовый состав и вызывает запыленность нижних воздушных слоев Земли;

- сжигание углеродосодержащих видов топлива, уголь, нефть и газ;

- выхлопные газы автомобильных двигателей;

- функционирование теплоэлектростанций;

- сельское хозяйство, связанное с излишним гниением и переизбытком удобрений, значительным приростом поголовья скота;

- добычу природных ископаемых;

- выброс отходов быта и промышленных производств;

- вырубку лесов.

Удивительно, но факт, что воздух уже перестал быть возобновляемым природным ресурсом, каковым оставался до начала интенсивной человеческой деятельности.

Последствия парникового эффекта

Самым опасным последствием парникового эффекта считается глобальное потепление, которое ведет к нарушению теплового баланса на Планете в целом. Уже сегодня каждый из нас ощутил среднее увеличение температуры на себе, феноменальная жара в летние месяцы и внезапные оттепели в середине зимы, это пугающий феномен, как следствие глобального загрязнения атмосферы. А засухи, кислотные дожди, суховеи, смерчи, ураганы и другие стихийные катаклизмы, в наши дни стали страшной нормой жизни. Данные ученых свидетельствуют о далеко не утешающих прогнозах, каждый год температура возрастает почти на один градус, а то и больше. В связи с этим усиливаются тропические ливни, растут границы засушливых территорий и пустынь, начинается бурное таяние ледников, исчезают площади вечной мерзлоты и значительно сокращаются территории тайги. А это значит, что резко снизятся урожаи, обжитые площади затопятся водой, многие животные не смогут приспособиться к быстро меняющимся условиям, поднимется уровень Мирового океана и изменится общий водно-солевой баланс. Страшно, но нынешнее поколение может оказаться свидетелями самого быстрого потепления на Планете Земля. Но, как показывает мировая практика, для некоторых уголков глобальное потепление несет и положительный эффект, давая возможность развиваться сельскому хозяйству и скотоводству, эта ничтожная польза теряется на фоне массового отрицательного воздействия. Вокруг парникового эффекта бушуют дебаты, проводятся исследования и испытания, люди ищут пути снижения его губительного влияния.

Современные способы решения проблемы

Выход из сложившейся ситуации один: изыскать новый вид топлива, либо в корне поменять технологию использования существующих разновидностей топливных ресурсов. Уголь и нефть при сгорании выделяют на 60% больше диоксида углерода, активного парникового газа, чем любое другое топливо для производства единицы энергии.

Что нужно сделать, чтобы убежать от угрозы парникового эффекта:

- сократить потребление ископаемого топлива, особенно угля, нефти и природного газа;

- использовать специальные фильтры и катализаторы для удаления диоксида углерода из всех выбросов в атмосферу;

- повысить энергетический КПД теплоэлектростанций за счет использования скрытых экологичных резервов;

- увеличить использование альтернативных источников энергии, ветра, солнца и так далее;

- прекратить вырубку зеленых насаждений и наладить целенаправленное озеленение;

- остановить всеобщее загрязнение Планеты.

Сейчас идет активное обсуждение таких мер снижения антропогенного воздействия, как регулярное удаление углекислого газа из атмосферы, путем использования высокотехнологичных устройств, сжижать и нагнетать его в воды Мирового океана, тем самым приблизиться к естественной циркуляции. Пути решения проблемы есть, главное, взяться за это всем вместе, населению, правительству и подрастающему поколению, и провести огромную, но такую полезную, работу по очищению матушки-Земли. Пора прекратить потребительское отношение и начать вкладывать силы и время в свое будущее, светлую жизнь следующих поколений, пришло время отдавать природе то, что мы у нее регулярно забираем. Нет, сомнения, что гениальное и предприимчивое человечество справится и с этой, очень сложной и ответственной задачей.

Дилноза АБДУЛЛАЕВА

2050 йилга келиб йўқолиши мумкин бўлган гўзал масканлар

 marshall-islands-04

Сайёрамиздаги шундай фусункор гўшалар борки уларни  бориб кўришга улгуриш хусусида ўйлайдиган пайт келдики улар яқин келажакда йўқолиб кетиши мумкин.

1.      Науру

Науру – бу дунёдаги энг кичкина мамлакат бўлиб, майдони бор-йўғи 8 миль квадратни (12,5 км кв) ташкил этади. Аҳолисининг сони – 10 минг киши.

malenkaya-nauru
Оролни маржон қоялар ўраб турибди. Науру оролининг атроф-муҳити охирги ўн йил ичида фосфатлар ва фойдали қазилмаларни қазиб олишдан жиддий зарар кўрди.

2. Килиманжаро тоғи

kilimanjaroТез орада Танзанияда жойлашган Африкадаги энг йирик тоғлар ер юзасидан йўқолиб кетиши мумкин. Улардаги музликлар ўрмонларни аёвсиз кесиш ва глобал исиш натижасида эриб кетмоқда. Охирги 100 йил ичида Килиманжарони қоплаб турган музликлар 80% га камайган ва ҳозир ҳам бу жараён давом этмоқда.

3. Кирибати

kiribati1Кирибати Республикаси 32 та атолл ва битта қўтарилган маржон оролдан иборат давлат ҳисобланади. Унинг майдони 1 351 000 мил квадратдан (3 500 000 км кв) ошади.
Оролнинг баъзи жойларида ҳозирнинг ўзидаёқ кокослар ўсмай қўйган, чунки шўр сув собиқ чучук сувли ҳудудларни босиб олган.
4. Маршалл ороллари
Маршалл ороллари Тинч океаннинг шимолий қисмидаги 1000 дан зиёд атолл, ороллар ва кичкина оролчалардан иборат. 2008 йили тўлқинлар ва сув кўтарилишлари натижасида пойтахт Мажерода сув тошқинлари содир бўлган.
5. Венеция

1250590847_venicegon06
Венеция анчадан буён сувга ғарқ бўлмоқда. Охирги кучли сув тошқини 2008 йилда содир бўлиб, ўшанда шаҳарнинг 60% сув остида қолганди. Ҳозир дунё олимлари ушбу сувда жойлашган қадимий ва тарихий шаҳарни қутқариши мумкин бўлган техник иншоотларни ишлаб чиқишга уринмоқда.

6. Кусаие (Косраэ)
Кусаие, Микронезия Федератив Штатлари, оролни вайрон қилаётган қирғоқ эрозиясига учраган.
7. Шимолий қутб
Олимлар ҳар йили муз қатлами даражасининг пасайишини қайд этишмоқда. Хулосаларга кўра, яна бир неча йилдан сўнг ёз ойларида иқлим ўзгаришлари сабабли Шимолий қутб музлардан тўлиқ озод бўлади.
8. Килинаилау ороллари
Килинаилау ороллари (Тулун ёки Картерет атолли) Папуа-Янги Гвинеядан шимоли-шарқда жойлашган. Орол Жаҳон океанининг сатҳи кўтарилиши, эрозия, штормлар оқибатида ҳаётсиз маконга айланмоқда. Маҳаллий аҳоли аста-секин қўшни Бугенвиль оролига кўчирилаяпти.
9. Соломон ороллари
Соломон ороллари қарийб 1000 та кичкина оролчалардан иборат. Денгиз сатҳининг кўтарилиши, кучли шамолли циклонлар ва сув тошқинлари оқибатида қирғоқ линияси эрозиядан зарар кўрмоқда.
10. Глейшер миллий боғи
Баъзи олимлар Монтанадаги Глейшер миллий боғи 2020 йилга келиб иқлим ўзгаришидан йўқолиб кетишини башорат қилмоқда.
11. Сейшел ороллари
Сейшел ороллари Ҳинд океанида жойлашган 115 та оролдан иборат. Оролларни маржон қоялар ўраб олган. Маржон қоялар пляжлар эрозиясини тўхтатиб туради, аммо сув ҳароратининг ошиши маржонларнинг нобуд бўлишига олиб келмоқда.
12. Токелау
Токелау учта тропик маржон атолларидан иборат Янги Зеландия ҳудуди ҳисобланади. Денгиз сатҳининг кўтарилиши ва сув ҳароратининг ошиши маржон қоялар ва қирғоқ линиясига хавф солмоқда.
13. Кивалина қишлоғи
Кивалина Аляскадаги 8 км келадиган барьерли қоянинг учида жойлашган. Қишлоқ аҳолиси инупиатлар эскимосларнинг кам сонли гуруҳини ташкил этади – бор-йўғи 375 киши. Улар Exxoн Мoбил Coрпoрaтиoн нефть компаниясини судга берган бўлиб,  айнан шу компания жуда катта миқдордаги иссиқхона газларини чиқараётганини таъкидлашмоқда.
14. Мальдив ороллари
Мальдив ороллари Ҳинд океанида жойлашган бўлиб, 2 мингта майда ороллар ва атоллардан иборат. Мальдив президенти ҳукумат бошқа мамлакатлардан ер сотиб олишни бошлаганини эълон қилди. Янги ерларга сувда қолган ҳудудлар аҳолиси кўчирилади.
15. Тувалу
Тувалу Полинезияда жойлашган бўлиб, тўртта қояли ороллардан ва бешта атоллдан иборат. Бу маскан сув тошқинлари ва чучук сув танқислигидан азият чекмоқдаки, давлат тропик циклонларнинг салбий таъсирига чалиниб туради. Бундан ташқари, Тувалуга Жаҳон океани сатҳининг кўтарилиши ва иқлим ўзгариши хавф солмоқда.

Манба: олам уз сайти

ЗИЛЗИЛА ХАВФИ кимни кўпроқ безовта қилади?

zemletrus

Ёмғирлар тинмайдиган Канададаги Британия Колумбиясининг Каскадия аҳолиси йирик тектоник ёриқлар устида жойлашган бўлса-да, бу ерда зилзилалар камроқ юз беради. Ўудудда 1700 йилда рўй берган 9,2 балли табиий офат кўп талофотларга сабаб бўлган. Геологларнинг таъкидлашича, бу ерда зилзилалар ҳар 500 йилда юз беради. Шунинг учун ҳам айнан шу ерда яқин орада кучли ер ости силкинишлари рўй бериши кутилмоқда.

1994 йилда Нотриж шаҳарчаси ҳудудида магнитудаси 6,7 бўлган зилзила юз берган. ўшанда 70дан ортиқ киши ҳалок бўлган, талофатларнинг умумий қиймати 20 миллиард АҚШ долларини ташкил этган. Геоглоглар ҳисоботи шуни кўрсатадики, кучли ер ости силкинишлари бу ҳудудда ҳар 150 йилда юз беради. 1987 йилда Лос-Анжелесда магнитудаси 7,9 бўлган табиий офат шаҳарни вайрон қилган. Меъморлар бу ердаги биноларни хавфсиз қилиб қуриш учун кўп тер тўкишган. Бироқ мутахассиларнинг фикрича, бу Лос-Анжелесга омон қолишга ёрдам бермайди.

Майдони бўйича ўзбекистондан кичик мамлакат бўлиб, тўрт ороли сейсмик фаол ҳудудда жойлашган Японияда аҳоли жуда зич (1км2га 331 киши) яшайди. Уларнинг аксарияти хавфли ҳудудда истиқомат қилади.

Токио аҳолиси энг зич жойлашган шаҳарлардан бири. Бу ерда 13 миллион киши яшайди. Токиода 1923 йилда рўй берган зилзила оқибатида 150 минг киши ҳалок бўлган. Сўнгги йилларда Япония инфратизимини бирмунча яхшилади. Унинг меъморчилик меъёрлари дунёда энг аниқ ҳисобланади. Бироқ сейсмологларнинг таъкидлашича, яна шундай ер ости силкинишлари вужудга келса, 10 минг киши ҳалок бўлиб, етказилган зарар қиймати 1 триллион АҚШ долларини ташкил этади.

Эрон Ислом республикаси пойтахти Теҳрон ўз мавқеини йўқотади, дея хабар беради «Тҳe Гуaрдиaн». Бу ғояни мамлакатнинг диний етакчиси Оятуллоҳ Али Ўаменеи таклиф қилган. Расмийларнинг маълум қилишича, пойтахт кўчирилишига асосий сабаб, Теҳрон жойлашган ҳудуднинг сейсмик жиҳатдан фаоллигидир. Бошқа манбаларга кўра, сўнгги президент сайловлари натижаларига қарши оммавий норозилик нимойишлари келиб чиққани учун шундай қилишга қарор қилинган.

Эрон пойтахти қайси шаҳарга кўчиши ҳозирча номаълум. Расмийларнинг таъкидлашича, эронлик сейсмологлар зилзилалар Теҳронга катта хавф туҚдираётганини таъкидлашмоқда. Мамлакат 2003 йилда даҳшатли зилзилани бошидан кечирган. ўшанда 30 мингдан ортиқ киши ҳалок бўлган. Агар мана шундай кучли ер ости силикинишлари Теҳронда рўй берса, офат оқибатлари бундан ҳам жиддий бўлиши мумкин.

ЯҚИН ўТМИШДА РўЙ БЕРГАН ЭНГ КУЧЛИ ЗИЛЗИЛАЛАР:

1. Хитой–1976йил, қурбонлар сони 242 минг киши.

2. Индонезия–2004 йил қурбонлар сони 150 минг нафар.

3. Туркия–1939 йил, қурбонлар сони 100 минг киши.

4. Перу–1970 йил, қурбонлар сони 67 минг киши.

 

ИНСОНИЯТ ТАРИХИДАГИ КУЧЛИ ЗИЛЗИЛАЛАР

1. Хитой–1556 йил, 830 минг киши нобуд бўлган.

2. Хитой–1976 йил, 242 минг киши ҳалок бўлган.

3. Сурия–1138 йил, 230 минг киши қурбон бўлган.

4. Эрон–856 йил, 200 минг киши ҳалок бўлган.

Шохруҳ Фарҳодов тайёрлади.

 

Мўъжизакор оқим

golfstreamДунё океанида шундай оқимлар борки, улар ҳақиқий мўъжиза яратади. Шимолий Америкадаги Мексика қўлтиғидан оқиб чиқиб, Шимолий Европага қараб йўналган Гольфстрим («қўлтиқдан чиқаётган оқим», деган маънони билдиради) оқими ана шундайлардан. Гольфстрим таъсирида Атлантика океанига туташ Европа мамлакатларида Ер куррасининг худди шу кенгликларидаги бошқа жойларга нисбатан илиқ ва юмшоқ иқлим шароити мавжуд. Чунки катта миқдордаги илиқ океан оқими устидаги ҳаво ҳам илиб, ғарбий шамоллар ёрдамида Европага кириб келади.

Гольфстрим – битта яхлит тасма бўлиб, бир неча йўналишлардан иборат. Унинг шарқий чеккасида айрим айлана ҳаракат қиладиган қанотлари баъзи жойларда ҳатто оқимдан ажралиб кетади. Флорида бўғизи орқали Мексика қўлтиғидан чиққан оқим Багама банкаси орқали АҚШнинг шарқий қирҚоқларига параллел равишда йўналган. Ньюфаундленд ороли яқинида Гольфстрим совуқ Лабрадор оқими ва шимолдан келаётган совуқ ҳаво массалари билан тўқнашади. Шу боис, мазкур ҳудудда доим қуюқ туман кузатилади. Худди шундай ҳолатни Буюк Британия қирғоқларида ҳам кузатиш мумкин. Гольфстрим таъсирида мазкур мамлакатнинг аксарият қисмида қуюқ туман кузатилади. Бу эса Буюк Британиянинг «туманли альбион», деб ном олишига сабаб бўлган.  Ньюфаундленд оролидан Гольфстрим шарққа – Европа қирғоқларига томон йўл олади. Океаннинг бу қисмида оқим ўарбий шамоллар оқими, деб аталади. Тахминан Атлантика океани ўрталарида оқим иккига бўлиниб, биттаси Шимоий Атлантика номи билан шарққа қараб давом этиб, Европага йўналади, бошқаси – жанубга бурилиб, Канар оқимини ҳосил қилади. Шимолий Атлантика оқими Британия қирғоқларига етганда бир йўналиш – Ирмингер оқими Қарбга – Исландия томон, бошқаси – Норвегия оқими Скандинавия яримороли қирҚоқлари бўйлаб Баренц денгизигача етиб боради. Шу боис, Скандинавия яриморолининг шимолида жойлашган Норвегияда январь ойининг ўртача ҳарорати мазкур мамлакат билан билан бир кенгликда ётувчи бошқа жойларга нисбатан 15 – 20 °C, Россиянинг Мурманск шаҳрида эса 11 °C юқори. Канадада 60° шимолий кенгликда тундра бошланиб, шимол буғулари ва бизонларгина яшаса, Гольфстрим таъсиридаги бирмунча илиқ Европа шимолида бутунлай бошқача ҳолат кузатилади. Жумладан, Баренц денгизи Шимолий муз океани денгизи бўлишига қарамай, умуман музламайди, Мурманск шаҳри деярли шимолий қутб доирасида жойлашганига қарамай, бу ердаги денгиз портида Гольфстрим таъсирида доимий равишда кема қатнови давом этади.

Манбаларга кўра, Гольфстрим оқимининг ҳосил бўлиши ва унинг Атлантика орқали шимоли-шарққа қараб диагональ бўйлаб йўналишига бир неча омиллар сабаб бўлади. Буларнинг энг асосийлари сифатида атмосфера ҳавосининг айланиши ва шимолга яқинлашган сари тобора кучайиб борадиган Кариолис кучини (Ернинг ўз ўқи атрофида айланишидан ҳосил бўладиган куч) кўрсатиш мумкин. Гольфстримнинг сув сарфи секундига 50 миллион м³ни ташкил этади. Бу дунёдаги энг серсув дарё – Амазонканинг Атлантика океанига ҳар бир секундда қуяётган сувидан (200 минг м³) 250 марта, ёки дунёдаги барча дарёларнинг сув сарфидан 20 марта кўпдир. Оқимнинг иссиқлик қуввати эса тахминан 1,4×1015 ваттга тенг.

Мутахассисларнинг фикрича, сўнгги ўн йилликларда бутун дунё миқёсида кузатилаётган глобал илиқлашув жараёни натижасида қутбёни ҳудудларидаги эриган музлар экватор ва қутб ҳароратлари ўртасидаги фарқни камайтириб, Гольфстримнинг йўналишини ўзгартириб юбориши мумкин. Бу ҳолат Европадаги иқлимнинг бирмунча совишига олиб келиши мумкинлиги тахмин қилинмоқда. Баъзи олимлар Европада иқлимнинг совиши тарихда бир неча бор юз берганини таъкидлаб, қитъа иқлимнинг ўзгариши учун бир неча ўн йиллар кифоялигини таъкидлашмоқда. Жумладан, Гольфстрим оқимининг секинлашуви 1300 йилда Европада кичик музлик даври юз беришига сабаб бўлган. Шу боис, баъзи мутахассислар Гольфстрим хусусиятларининг глобал илиқлашув таъсирида ўзгаришини 2020 йилда кузатиш мумкин бўлади, деб тахмин қилмоқдалар.

Наргис Суннат қизи

Фарғона водийсида томчилатиб суғориш

alt

Олис  1968-йилда   Наманган  вилоятида  ёш агроном олим  Жамолиддин Болтабоев далага йўл олар экан,  ўғлини ҳам бирга олиб кетди. Мақсади – унга томчилатиб суғориш тизимини ўрнатган дастлабки бир гектар ерни кўрсатишдан иборат эди.  Абдулвоҳид  шу тарзда  томчилатиб суғориш тизими билан танишди. Томчилатиб суғориш  -  бу сувни ва зарур ўғитларни бевосита суғорилаётган экиннинг  илдиз олди зонасига узатадиган  тизимдир. 

alt

Отаси ясаган биринчи тизим жуда оддий эди – боққа тортилган шлангларда ҳар бир дарахт остида қизитилган отвертка билан тешик ясалиб, унга икки тешикли оддий тугма ўрнатилар эди. Тешиклардан бири ҳам отверка билан эритиб, ёпилиб қўйилар, иккинчи тешикдан сув дарахтнинг илдизига томчилатиб турар эди.

Сўнгра Абдулвоҳиднинг отасини яхши ташкилотчи ва мутахассис сифатида  вилоятдаги қатор туманларга раислик лавозимларига тайинлашди ва у ўзининг орзуси – томчилатиб суғориш тизимини жорий этиш ишларини амалга оширишга улгурмади. Буни Абдулвоҳиднинг ўзи уддалади.

 

alt

Ишлаб чиқариш цехида

Бу ерда  кўримсиз грануларни найчалар ва томизгичларга айлантириш ҳамда  Ўзбекистон шароитига мослаштирилган, маҳаллий томчилатиб суғориш тизимларини яратиш  ишлари амалга оширилади. Фотосуратда ўнг томонда – сигарет тутиб турган эркак:  Абдулвоҳид Болтабаев – наманганлик  ирригация «устаси» ва «қимматбаҳо томичлар» билимдони. Унинг ортида томизгичлар ёки эммитерларни ишлаб чиқарувчи пресс-форма, кадрда чап томонда – найчаларни ишлаб чиқарувчи линия жойлашган.  

Абдулвоҳид – касби  мухандис, айни пайтда ўзининг фермер хўжалигига эга, уни отасининг шарафига  «Жамолиддин -Сардор Ҳамкор» деб атаган, номиданоқ (Сардор) Абдулвоҳиднинг мураккаб ҳозирги шароитда   табиий ресурслардан фойдаланишга илғор ёндашувини пайқаш  мумкин. Унга отасидан томчилатиб суғоришга доир китоблар, айрим ишланмалар мерос бўлиб қолган. Бир неча йиллик машаққатли изланишлар давомида у кўп усулларни синаб кўрди. Қўл остидаги материаллардан ўзининг пахта даласида 5 гектар ерда томчилатиб суғориш тизимини ўрнатганда, у дастлабки муваффақията эришди.  Таъкилаш керакки, унинг даласи дарёнинг собиқ ўзанида жойлашган, у ерда шағал кўп, ҳосилдорлик паст, ернинг балл-бонитети  30 га тенг. Абдулвоҳиднинг ерига қўшни ерларда фермерлар 1 гектардан  5-15 центнер пахта олмоқда. У эса 38 центнерлик ҳосилдорликка эришди. Буни ютуқ деса бўлади.

 

alt

Абдулвоҳид  ўзининг пахта даласида 

Вилоятдаги сув ресурсларига оид вазият бирмунча мураккаб. Содир бўлаётган иқлим ўзгаришлари туфайли Наманган вилояти ҳудудидан ўтувчи ва фермерлар даласига сув берувчи Норин дарёсида сув йил сайин  камайиб бормоқда.  Қатор Ўрта Осиё дарёлари  уларнинг ҳудудида бошланувчи қўшни мамлакатлар, ўз навбатида Ўзбекистон ҳудудида оқиб келаётган сувнинг миқдорига ва таркибига таъсир кўрсатмоқда. Шунга қарамай кўпчилик фермерлар  ўз ерларни эскичасига суғориб келмоқда. Сувни қандай қилиб тежаш кераклиги ва яхши самарага эришиш йўллари ҳақида ҳамма ҳам бош қотирмайди. Асосан томчилатиб суғориш ҳақида одамлар бироз маълумотга эга эди. Ҳатто катта вилоят миқёсида ҳам бу ерда бошқача фикрлайдиган, бир неча йилдан буён далаларини ўзи ясган томчилатиб суғориш тизими ёрдамида суғораётган фермер тажрибаси ҳақида биладиганлар сони унчалик кўп эмас.

- Ҳудуддаги бошқа вилоятларга нисбатан  Наманган вилоятида сув кўп, шу сабабли тежамкорлик ҳақида кўпчилик ўйламайди,  — дейди Абдулвоҳиднинг ўзи. Шунга қарамай, туман ҳудудидаги  чексиз далалар ва  ранг-баранг манзаралар орасида ботартиб, европача қишлоқ манзараларини эслатувчи жойлар ҳам бор. Бу яна бир янгилик тарафдори  Носиржон Сайфуллаевнинг ерлари, биз унинг манзилини кўзлаб, йўл олдик. Йўл шимолий Наманган канали бўйлаб давом этади, насослар ишламоқда, адирларга сув тортиб чиқарилмоқда.

 

alt

Деҳқон  Носиржон Сайфуллаев – «помидор ва бодиринглар ҳукмдори»

Носиржоннинг иккита иссиқхонаси бор, умумий майдони  12 сотих атрофида, биттасида  у помидор, иккинчисида бодиринг  етиштиради. Бу йил Абдулвоҳиднинг ёрдамида у томчилатиб суғориш тизимини ўрнатди. Абдулвоҳид уни ўрнатиш тартибини тушунтирди, Носиржон эса мустақил равишда иссиқхоналарига ана шу тизимни ўрнатди. Уникига меҳмонга борганимизда, ҳали помидорлар хом эди, бодиринг эса етилган бўлиб, мезбон уни татиб кўришни таклиф қилди. Иссиқхонадаги ҳарорат 34 даража иссиқ, юқори намлик, бодиринглар эса илиқ, лекин жуда мазали эди. — Мен кунига   35 кг  гача бодиринг йиғиб оламан ва ҳосил йиғиш  август ойининг охиригача давом этади, — дейди  Собиржон. У ҳали тизимни тўлиқ мавсумий синовдан ўтказмаган, айни пайтда натижалардан жуда мамнун, келгусида тизимни очиқ далага ўрнатишни режалаштирмоқда. У ерда деҳқон сабзовот ва полиз экинларини етиштиради. Иссиқхоналардан ташқари унинг 2 гектар ери бор, у ерда қатор маҳаллий деҳқонлар сингари экинларни ўзига хос  ариқчалардан – тарновсимон эгилган руберодидлардан  суғоради.

 

alt

Абдулвоҳид Болтабоев  сув узатиладиган, ярим суюқ ўғитлар аралаштириладиган идишнинг ёнида (ўғитлар бу шаклда чўкинди ҳосил қилмайди ва тизимнинг ифлосланиб қолишга сабаб бўлмайди), ундан сўнг бойитилган сув суғоришга йўналтирилади – жонбахш томчига айланади.  

Сабзовот етиштирувчи деҳқоннинг ерлари  Уйчи туманидаги  адирларда жойлашган бўлиб, авваллари анъанавий суғориш усулида сув насослар ёрдамида тортиб олинар, ва сув ариқлардан назоратсиз узатилар эди. Сув ерга сингиб, натижада чуқур ўпқонлар ҳосил бўлар эди. Маҳаллий аҳолининг айтишича, шундай ҳолатлар ҳам бўлганки,  далаларда машина ва тракторлар ботиб қолган. Руберодид-ариқлар  муаммони тўла ҳал эта олмайди, ўпирилиш хавфи сақланиб қолади. Шу сабабли деҳқонлар ўз ерларини томчилатиб суғориш тизими билан жиҳозлашга қизиқмоқда.  Зеро, томчилатиб суғориш тизимидан фойдаланиш ҳам фойдали, ҳам истиқболли эканлигини тушунишди. Бир марта ўрнатилган тизим кўп йиллар давомида самара беради. Абдулвоҳиднинг сўзларига кўра, одамлар ҳосилнинг чўғига қараб, хулоса чиқармоқда. Айни пайтда, одамлар томчилатиб суғориш пайтида тупроқнинг ҳосилдор қатлами ювилиб кетмаслигига, ёввойи ўтлар ва меҳнат сарфи кам бўлишига ишонч ҳосил қилди.

Абдулвоҳид томчилатиб суғориш тизими – Ўзбекистондаги суғориладиган деҳқончиликнинг келажаги эканлигига ишонч ҳосил қилгач, у ўзини ушбу технологияни оммалаштиришга бағишлашга, вилоят, водий ва мамлакат фермерлари учун ана шундай тизимни ишлаб чиқаришга қарор қилди.

Шундай қилиб, Абдулвоҳид билан 2010 йилда танишдик. Абдулвоҳид ускунани сотиб олишга ва томчилатиб суғориш тизимини ишлаб чиқарадиган линияни ишга туширишга қарор қилди. Банкдан кредит олишга бир неча бор уринди. Кўп хатти-ҳаракатлардан сўнг у ўзи истаган ускунани харид қилиш учун кредит олди. ГЭЖ КГД ишлаб чиқаришни ишга тушириш, бирламчи зарур хом ашёни харид қилишга кўмаклашмоқда.

Нима сабабдан ГЭЖ КГД ушбу ташаббусга ёрдам кўрсатмоқда. Жавоби аниқ:

  • Суғориш пайтида фойдаланиладиган сув деярли тўлиқ ҳажмда экинларининг илдизига етиб боради. Сувдан фойдаланиш самарадорлиги қарийиб 90 фоизга етади. Бунда суғориш учун фойдаланиладиган сув миқдори 2-5 баравар камаяди. Бу Ўзбекистон учун ниҳоятда муҳим масала эмас-ми?!;
  • Экин ўсиши учун зарур бўлган сув ва минерал моддалар сарфи оптимал даражага етмоқда. Экинларнинг ҳар қандай тури учун қулай сув режими ва қулай озуқа муҳити яратилади;
  • Етиштирилган экинларнинг сифати ва ҳосилдорлиги 30 — 50 % га ортади. Экинлар анча эрта етилади;
  • Минерал ўғитларни харид қилиш харажатлари камаяди. Бунинг сабаби озуқавий моддаларнинг бевосита экиннинг илдиз тизимига етказиб берилишига боғлиқлигида.  Минерал ўғитларнинг тежалиши   30-40% га ошади;
  • Экинларни ҳимоялашга харажатлар керак бўлмайди. Микросуғориш сув йўналиши билан бирга ўсимликлар қаторидан оқиб боради. Шу тарзда, қатор оралиғидаги ер қуруқ қолади, ёввойи ўтларнинг ўсиши учун қулай муҳит яратилмайди. Бундан ташқари экинларининг шох-шаббаси қуруқ қолади, бу эса касалликлар ривожланишининг олдини олади;
  • Энергияга сарфланадиган харажатлар жиддий равишда камаяди. Таклиф қилинаётган усул бошқа усулларга нисбатан электроэнергияни  50 — 70 %  га кам талаб этади;
  • Далаларда ишлаш учун ишчи кучини жалб этиш зарурати йўқолади. Бу меҳнат харажатлари қисқаришининг гарови ҳисобланади;
  • Сувни узатиш тизимларига талаблар энг кам даражада;
  • Тизимларга минераллашган сув узатиш орқали суғориш варианти ҳам мавжуд. Сувнинг бу туридан бошқача усулларда фойдаланиб бўлмайди;
  • Микросуғориш тизимидан зарар ниҳоятда кам, ёки умуман мавжуд эмас. Тизимдан фойдаланиш ниҳоятда қулай, уни ўрнатиш ва унга хизмат кўрсатишга катта харажатлар талаб қилинмайди;
  • Маҳаллий сув манбаларидан (булоқ, дарёчалар ва кўллар) суғориш имкониятлари мавжуд.

 

alt

Қисқа вақт ичида эришилган ижобий натижалар томчилатиб суғориш тизимининг дунё мамлакатларида кенг оммалашувига сабаб бўлган. Ёмғирлатиб суғоришдан фарқли равишда, томчилатиб суғориш сувнинг кам миқдорда экиннинг илдиз олди зонасига етиб боришига асосланган, сув узатиш миқдори ва даврийлиги экинларнинг талабига кўра тартибга солинади. Сув барча экинларга бир текисда ва бир  хил миқдорда етиб боради. Яъни экинга қанча керак бўлса, шунча юборилади, бунда тупроқнинг балчиқланиши ва сув йўқотилишига йўл қўйилмайди. Айни пайтда сув экинга етиб боргунча бўлган жараёнда буғланиш туфайли сувнинг катта ҳажмда йўқотилишига йўл қўйилмайди.

Ҳозирги кунда фермер Болтабаев томчилатиб суғориш тизимларини ишлаб чиқаришни йўлга қўйган ва улар бир неча боғларда ва пахта далаларида ўрнатилган. Боғ учун мўлжалланган тизимнинг нархи 1 гектар учун  ўртача  4.600.000 сўм, ва пахта далалари учун 1 гектарга  6.900.000 сўм, сувни фильтрация қилиш тизимининг нархи бунга кирмайди.

Манба: http://sgp.uz

Чўлланиш жараёнини тўхтатиш мумкинми?

alt

Сўнгги йилларда турли табиий офатлар ва экологик бурҳонлар дунёни ларзага солмоқда. Тез-тез сув тошқини, зилзила ва қурғоқчилик ҳақидаги хабарларга дуч келмоқдамиз. Дунёнинг турли бурчакларида ўзларининг маҳаллий ўзгаришлари кузатилмоқда, ва улар ҳар доим ҳам ижобий тусдаги ўзгаришлар эмас. Ушбу ўзгаришлар, ернинг ривожланиши тарихи кўрсатганидек, фақат юзаки қараганда маҳаллий бўлиб туюлади, аслида улар ўртасида чуқур боғлиқлик мавжуд ва бу алоқа умумжаҳон кўламига эга. Қаердадир сув тошмоқда ва бирон-бир экин экишга имкон бермайди, қаердадир  гармсел экинларни суғориш учун сўнгги умидни йўққа чиқармоқда.

 

Ер (қуруқлик) юзасининг 41,3 % ни қурғоқчил ерлар ташкил этади. Ушбу ерлар ер майдонларининг салмоқли қисмини ташкил этишини ҳисобга олсак, уларни ташландиқ, айланмадан чиқарилган ерлар деб ҳисоблаш мумкин эмас. Бу ерлар унчалик қулай бўлмаса-да, яшашга яроқли, ва уларнинг салмоқли қисмини тоғ массивлари ташкил этади.

alt

Ўрта Осиё минтақаси қитъанинг марказий қисмида жойлашган ҳолда ўткир сув тақчиллигини ҳис қилади. Бу ҳол Ўзбекистон ҳудудида ҳам сезилади. Ўзбекистон қуруқ  континенталь иқлимли мамлакат. Аҳоли зич жойлашган, жадал ривожланаётган ушбу давлат раҳбарияти олдида экологик хавфсизликни таъминлаш масаласи кўндаланг турибди.

Аҳолининг катта қисми қишлоқ жойларида истиқомат қилади ва анъанавий равишда деҳқончилик билан шуғилланади. Одамлар авлоддан авлодга шуғилланиб келаётган анъанавий деҳқончилик ерни ориқлатади. Сув ва шамол эррозияси каби табиий жараёнлар ернинг унумдор қатламининг йўқолишига ўз ҳиссасини қўшади ҳамда емирилиш жараёнларини жадаллаштиради. Нормал деҳқончилик юритиш учун зарур бўлган  15 см. қалинликдаги унумдор қатламини тиклаш учун  тахминан 3000 йил талаб қилинади, аммо ерга нотўғри муносабат оқибатида ушбу қатлам  фақат бир мавсум давомида йўқотилиши (емирилиши ёки сув ва шамол билан учирилиб кетиши) мумкин!

alt

Кўплаб тоғ олди ва водий туманларида сув тақчиллиги сезила бошланди. Сув етишмаслиги туфайли кўп ерлар қишлоқ хўжалиги айланмасидан чиқиб кетмоқда, яйловлар сифатида фойдаланилмоқда. Бундай яйловларнинг самарадорлиги катта эмас, айни пайтда аҳолида чорва моллари кўпайиб бориши натижасида катта юкламага учрамоқда. Чорва моллари мавжуд экинларни пайҳон қилади, уларнинг тикланишига имкон бермайди. Бу ерларда ёғингарчилик миқдорига қараганда намгарчилик кўпроқ сарфланади. Даштлар кенгайиб боради, ва кўз ўнгимизда авваллари унумдор бўлган ерларни қамраб олади.

alt

Ерларнинг емирилиши суръатлари йилдан йилга кучайиб бормоқда  ва ривожланишининг тарихий даврида инсоният 2 млрд. га яқин унумдор ерларни йўқотди. Бу эса бугун яйловлар ва ҳайдалган ерлар ҳажмига нисбатан анча кўп демак. Кам сувли ҳудудларда барча жойларда кузатилаётган саҳроланиш ва қурғоқчилик умумтан олинган экологик муаммо  бўлиб, улар жамият ривожланишига тўсқинлик қилади.

alt

1994  йилда БМТ томонидан Саҳроланиш ва ерларнинг емирилишига қарши  кураш бўйича Конвенция ишлаб чиқилди ва кучга кирди (БМТ СЕЕ).

Барқарор ривожланиш маъносида ва БМТ СЕЕ га мувофиқ  «турли омиллар, шу жумладан, иқлим ўзгариши ва инсон фаолияти каби омиллар таъсири остида тупроқ унумдорлигининг вақтинчалик ёки барқарор камайиши» деб таърифланадиган ерларнинг емирилиши глобал муаммо бўлиб, у қурғоқчил,  ярим қурғоқчил ва одатда қурғоқчил деб аталадиган қуруқ субнамланган зоналардаги (одатда, саҳролар уларга киритилмайди) саҳроланиш билан боғлиқ бўлган глобал муаммо ҳисобланади. Ерларнинг емирилиши, ўз навбатида –  ер усти экотизимларнинг биологик ва иқтисодий самарадорлигининг камайиши демакдир, бунга шу жумладан, ушбу тизимларда кузатилаётган ўсимликлар, бошқа ҳайвонот ва набобот олами, экологик, биогеокимёвий ва гидрологик жараёнлар ҳам киради.

alt

Мутахассисларнинг баҳоларига кўра, дунёнинг юздан ортиқ мамлакатида  қурғоқчил туманларда яшайдиган 2,6 миллиарддан ортиқ киши тупроқнинг емирилиши ва саҳроланиш оқибатида азият чекмоқда, улардаги жараёнлар ер юзасинин 33 % га таъсир кўрсатади. Қурғоқчил туманлардаги табиий яйловларнинг тахминан 73 %, шунингдек  кам унумли лалми ерларнинг 47 % ва суғориладиган ҳайдалган ерларнинг катта қисми бугунги кунда емирилишга дуч келмоқда.

Ўзбекистоннинг деярли бутун ҳудудидаги  қумли, лойли ва шўрхок ерларнинг катта қисми саҳроланиш жараёнларига мойил.

alt

Ўзбекистон биринчилардан бўлиб (Конвенцияга аъзо бўлган 193 та мамлакатнинг 13-нчиси) Саҳроланиш ва  ерларнинг емирилишга қарши кураш бўйича Конвенцияни имзолади (07.12. 1994 й.). Олий Мажлис уни   31.08. 1995 й.да ратификация қилган.

1999 йилда саҳроланишга қарши кураш бўйича хатти-ҳаракатлар Миллий Дастури қабул қилинди. Дастурда  БМТ СЕЕ ни бажариш бўйича асосий устуворликлар ҳамда саҳроланиш, емирилишга қарши ва қурғоқчилик жараёнларини тизгинлаш имконини берувчи қатор чоралар белгиланди.  Шундай чоралардан бири саҳроланиш ва қурғоқчилик муаммоларини кузатиш ва назорат қилиш ҳамда мониторингнинг замонавий чораларини жорий этишдан иборат  эди.

Саҳроланиш жараёнларини ва уларнинг атроф-муҳитга таъсири жараёнларини  ўрганиш билан мутахассислар грантлар ва халқаро лойиҳалар доирасида шуғилланмоқда. Аммо ушбу ишлар доимий асосда олиб борилмайди ва эпизодик характерга эга. Афсуски, ҳозиргача давлат мониторинг тизими мавжуд эмас, ва бу иш давлатнинг устувор вазифалари сирасига кириши керак. Ҳозирги кунда мамлакатда, қатор вазирликлар  ва идоралар томонидан саҳроланиш жараёнларининг мониторинги ва баҳоланиши амалга оширилмоқда. Ва ҳар бир ташкилот мониторингнинг у ёки бу тури бўйича муайян мажбуриятларга эга.

alt

Ҳозирги пайтда энг долзарб масала   маҳаллий ҳокимият органлари (ҳокимликлар) томонидан  иқтисодий мақсадларда ерларнинг емирилиши ва саҳроланишга оид  мавжуд маълумотлар – ерлардан  ишлаб чиқариш мақсадида фойдаланиш юзасидан қарорлар қабул қилишда  қанчалик самарали фойдаланилиши билан боғлиқ.

Ҳозирги пайтда мамлакатда ерларнинг емирилиши даражасини аниқлаш бўйича турли ўлчамларни ҳужжатлаштирувчи кўп сонли ҳисоботлар  мавжуд, аммо ушбу баҳолар тарқоқ ва саҳроланиш жараёнларини ҳар томонлама таҳлил қилиш механизми мавжуд эмас ҳамда мониторинг тизими масаласи ўз ечимини кутмоқда.

alt

Босиб келаётган саҳроланиш ва ерларнинг емирилишига қарши курашнинг самарадор усулларини аниқлаш учун ушбу жараёнлар кўламини яхши тассаввур қилиш керак. Ерларнинг емирилиши ҳақидаги маълумотлар идораларда қарорлар қабул қилувчи шахслар, маҳаллий ҳокимият органлари вакиллари, олимлар, мутахассислар ва ердан фойдаланувчиларнинг ўзлари – фермерлар учун жуда муҳим ва зарурдир. Зеро, айнан фермер у ёки бу амалиётнинг қўлланилиши натижаларига асосли баҳо бера олади.

alt

Ушбу маълумотлардан фойдаланувчиларнинг кўлами кенглигини эътиборга олиб, уларнинг тушунарли ва қулай шаклда етказилишига эришиш зарур, зеро мавжуд муаммолар яққол кўрсатилиши ва ушбу ҳудудларнинг вақт ва маконда ўзгариши очиб берилиши керак.

Ерларнинг емирилишига қарши курашга оид маълумотлар мамлакатда БМТ нинг СЕЕ Конвенциясига ишлаб чиқилган мезонлар ва кўрсаткичларга  техник талабалар асосида ҳисоботлар шаклида  тақдим қилиниши зарур. Ҳар бир мамлакат учун ушбу кўрсаткичлар саҳроланиш ва  ерларнинг емирилиши  жараёнларини кузатиш, тушунчалар ва зарур маълумотларга асосланган тўғри қарорлар қабул қилишга кўмаклашади. Турли мамлакатларнинг бу турдаги маълумотлари ўзаро мос бўлиши зарур. БМТ СЕЕ томонидан ишлаб чиқилган ва таклиф қилинган кўрсаткичлар ҳозирги пайтда улардан фойдаланишда қатор қийинчиликларни келтириб чиқармоқда. Бунинг сабаби маълумотларнинг етишмаслишги ёки тарқоқлиги бўлиши мумкин. Ҳисобдорликни ишлаб чиқиш учун «индикатив» ёндашувдан фойдаланилган.

alt

Индикатив ёндашув – бу ўлачамларни (индикаторлар) шакллантириш ва улардан  фойдаланиш тизимидир. Индикаторлар – бу  статистика ёки қимматли буюм ёки объектнинг шартлари, сифатининг ёки ҳолатининг ўзгариши билан боғлиқ бўлган чоралардир. Улар маълумотлар олиш имкони беради ва аниқ ҳодисаларнинг ҳолатини таърифлайди, айни пайтда ўзгаришлар мониторинги учун фойдали, улар узоқ вақт давомида тенденциялар ва ривожланишни таққослаш имкониятини беради. Индикаторларни танлашда шуниси муҳимки, уларнинг энг аҳамиятлисини танлаш, айни пайтда улар тушуниш учун қулай ва содда бўлиши лозим.

alt

Индикаторларни миқдор ва сифат омиллари деб аташ мумкин, улар ютуқларни баҳолашда, ўзгаришларни қайд қилишда содда ва ишончли тизим бўлиб ҳисобланади.

alt

Биз таклиф қилаётган лойиҳа индикаторлар тизимини яратиш орқали  СЕЕ жараёнларини баҳолаш бўйича маълумотлар етишмаслиги муаммосини ҳал қилишга йўналтирилган. Айни пайтда улар  Ўзбекистонда  СЕЕ мониторинги ривожланиши учун асос бўлиб хизмат қилади.

Манба: http://sgp.uz

Иқлим ўзгариши — атроф-муҳитга ва аҳоли соғлиғига таъсири

climate_policy

Бугун барча ОАВларида иқлим ўзгариши мавзуси чин маънода глобал муаммога айланганлиги ва у борган сари беқарорроқ бўлиб бораётганлиги тўғрисида тинимсиз бонг урилмоқда.  Кўпинча иқлим ўзгаришига глобал исиш нуқтаи назаридан қаралади. Глобал исиш 1995 йилда БМТнинг Ҳукуматлараро Мадрид конференциясида илмий далил асосида эътироф қилинди. Кўпчилик нашрларда ва расмий ҳужжатларда иқлим ўзгаришларини иқлим исишига олиб келиб тақайдилар, бу эса унчалик тўғри эмас.

Иқлим ўзагриши нафақат иқлим исиши билан, балки табиий офатлар сони ва кучининг ошиши, об-ҳаво-иқлимий аномалияларнинг ошиши, қурғоқчиликлар, селлар, сув тошқинлари, довул ва қуюнлар, ҳароратни кескин ўзгариши каби бошқа ноанъанавий ҳодисалар билан ҳам боғлангандир. Сўнгги 20 йил ичида бу ҳодисалар сони 40%га кўпайган. Ҳозирги вақтда кузатилаётган иқлим ўзгариши атроф-муҳитнинг турли ташкил этувчиларига ҳамда уларнинг алоҳида тавсифларига, шунингдек аҳоли соғлиғига таъсир кўрсатмоқда. Иқлим ўзгаришининг – доимий музликларнинг эриши, турли касалликларнинг тарқалиши ва бошқалар каби турли ҳолатлари иссиқроқ иқлимнинг тўғридан-тўғри таъсирига қараганда анчагина каттароқ зарарга олиб келади.

Ангрен шаҳрида бўлиб ўтган “Иқлим ўзгариши — атроф-муҳитга ва аҳоли соғлиғига таъсири” мавзусидаги давра суҳбатида ушбу мавзу атрофлича таҳлили қилиниб, ўринли мулоҳазалар, таклифлар ўртага ташланди. Куннинг долзарб мавзусига айланган мазкур тадбирни Ангрен ҳудудий табиатни муҳофаза қилиш инспекцияси бошлиғи Бакир Расулов кириш сўзи билан очиб, иқлим ўзгариши жараёнларига умумий тушунча бериб ўтди.

Шаҳар ҳокими ўринбосари, шаҳар хотин-қизлар қўмитаси раиси Наргиза Назарова тадбирнинг нечоғли муҳим аҳамиятга эгалигини таъкидлаб, соғлиқни сақлаш тизимида аҳоли ўртасидаги тарғибот ишларини янада жонлантириш кераклигини қайд этди. Шаҳримиз МИЗга айлантираётганлиги муносабати билан экология соҳасида ҳам жуда кўплаб ишлар амалга оширилиши ва бу йўлда барча тизимларда ҳамкорликни қўлдан бермасликни таъкидлади.

Бутунжаҳон ташкилотлари эксперти доктор Кристи Эби, шаҳар ҳокими ўринбосари, шаҳар хотин-қизлар қўмитаси раиси Наргиза Назарова, Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитасининг Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш Бош бошқармаси бош мутахассиси Анвар Шабанов, лойиҳа раҳбари Наргиза Ходжаева, Тошкент вилояти табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси инспекция бошлиғи Адҳам Қурбонов, Оҳангарон ҳудудий табиатни муҳофаза қилиш инспекцияси, шаҳар “Саломатлик” маркази вакиллари, ТВДПИ биология-экология кафедраси ўқитувчилари, экология соҳасининг мутахассислари, метереология лаборантлари, шаҳар депутатлари,  ОАВ ходимлари иштирок этган ушбу давра суҳбатида иқлим ва об-ҳаво ҳозирни ўзида соғлиққа кучли таъсир кўрсатаётганлиги факт ва рақамлар асосида батафсил таҳлил этилди. Об-ҳавонинг тез-тез, қисқа муддатли ўзгаришлари юрак ва нафас йўллари касалликларидан ўлим кўрсаткичларини ошириши мумкин бўлган иссиқликдан қаттиқ асабийлашиш ёки ҳаддан ташқари совқотишни келтириб чиқариб, саломатлигимизга жиддий таъсир кўрсатиши мумкинлиги қайд қилинди.

Доктор К. Эбининг сўзларига кўра, давом этаётган иқлим ўзгариши озиқ-овқат маҳсулотлари, ҳаво ва сув каби соғлиқнинг айрим асосий детерминантларига энг ноқулай шаклда акс этади… аммо биз бу вазиятга онгли равишда ёндашишимиз, иссиқдан ўлмаслигимиз керак. Аҳолига ҳар қандай вазиятда эҳтиёткорликни бой бермасликни сингдиришимиз керак. Икки кун аввал Сирдарёда ўтказилган тадбир яхши натижалар берганига аминман. Ушбу лойиҳанинг аҳамияти муҳимлигини бугунги тақдимотлар орқали билиб оласиз, дея таъкидлади маърузачи ўз сўзида.

Иқлим ўзгариши ўзида одамлар соғлиғига сезиларли янги таҳдидни ифода этади ва бизнинг заиф популяцияларни қандай қилиб ҳиомя қилишимиз лозимлиги ҳақидаги тасаввуримизни ўзгартириб юборади. Иқлим ўзгаришлари билан келиб чиққан глобал исиш соғлиқнинг айрим энг муҳим негиз шароитлари: сув, ҳаво муҳити ва озиқ-овқат маҳсулотларига деструктив оқибатларга эга.

Ўзбекистон табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси мутахассиси Умид Абдукаримов Ангрен шаҳар ҳокимлигига миннатдорчилик билдирар экан, тадбирдан ҳар бир шахс ўзига тегишли хулоса чиқариши кераклигини айтиб ўтди: “бутун дунёда сув етишмаётганини ҳозирни ўзида ҳар ўн кишидан тўрттаси сезмоқда. Сувни етишмаслиги ва унинг ёмон сифати гигиена ва соғлиқ учун хавф туғдириши мумкин. Бу ҳар йили 2,2 млн.га яқин одамнинг ёстиғини қуритувчи ич кетиш(диарея), шунингдек, трахома (кўрликка олиб келиши мумкин бўлган кўз инфекцияси) ва бошқа касалликларни ривожланиш хавфини оширади…”

Экожурналист Наталия Шулепинанинг “Орол таассуротлари” видеоролигини қизиқиш билан томоша қилган иштирокчилар ўзлари учун катта таассурот олдилар.

Ишчи гуруҳ раҳбари Анвар Шабанов иқлим ўзгаришининг таъсирини аҳолига янада содда ва равон тилда тушунтириш, уларнинг энг қуйи қатламларигача етказиш лозимлигини айтиб, қатор мисоллар келтириб ўтди. Тарқатма материаллар, видероликлар орқали таълим тизимларида кенг тарғибот ишларини олиб бориш зарурлигини уқтирди. Ташкилотчилар томонидан тайёрланган иқлим ўзгаришига оид видеороликларнинг аҳамиятини изоҳлади. “Энергия самарадорлигини ошириш”, “Энергияни тежаш”, “Ўзбекистонда иқлим ўзгаришининг олдини олишда кўрилаётган чора-тадбирлар” каби видеороликлар намойиши давра суҳбати иштирокчиларини баҳс-мунозараларга чорлади. Иштирокчилар кенг кўламда ўтказилаётган мазкур тадбирнинг кейинги босқичларига саноат корхоналаридан раҳбарларни ҳам жалб қилиш зарурлиги таклифини киритиб ўтдилар.

ЖССТ маълумотларига кўра, иқлим ўзгариши билан боғлиқ бўлган касалликлар жабрининг 85%идан кўпроғи ривожланаётган мамлакатлар болаларига тўғри келади. Сув тошқинлари ва экстремал ҳароратлар натижасида жароҳатлар ва ўлим, ҳавонинг ифлосланиши натижасида борган сари кенгроқ тарқалаётган кўксов (астма) ва нафас йўллари касалликлари, шунингдек, иқлим ўзгариши билан боғлиқ бўлган ич кетиш, безгак ва озиқ-овқатни етишмаслиги болаларга таҳдид солмоқда.  Тадбирдан кўзланган мақсад шуки, иштирокчилар иқлим ўзгаришининг салбий оқибатларини кенг жамоатчиликка етказибгина қолмай, уларни огоҳликка, масъулиятни ҳис этишга, қолаверса, ўз келажаги учун астойдил қайғуришга чорлайди.

Иқлим билан боғлиқ нафас олиш органи касалликлари сонини қисқартириш мақсадида, биринчи навбатда, атмосфера ҳавосининг зарарланиш ҳолатини яхшилаш, олдинадан иқлимга боғлиқ бўлган ҳодисалар тўғрисида маълумотлар бериш ва буларга соғлиқни сақлаш тизимининг тайёр туриши лозим бўлади. Бунда, Бутунжаҳон соғлиқни сақлаш тавсияларига асосланган атмосфера ҳавосининг сифатига қўйилган стандартларга амал қилиш катта аҳмиятга эгадир. Соғлом атроф-муҳит — соғлом ҳаёт гаровидир. Атмосфера ҳавоси, сувлар зарарланишини ва бошқа кимёвий зарарланишни камайтириш, тўртдан бир миқдоридаги глобал миқёсдаги касалликлар олдини олинишига сабабчи бўлади.

Нигора ШОФАЙЗИЕВА.

ЛАЛМИКОР ДЕҲҚОНЧИЛИК жаҳон аҳлини тўйдиради

Arid ground and green

Ер юзида иқлимнинг ўзгариши, чўлланишнинг кўпайиши, ичимлик ва суғориш сувларининг камайиши бутун инсоният олдида  сувни тежаш ва сувсизлик шароитида қишлоқ хўжалик маҳсулотларини етиштириш масаласини қўймоқда. Ушбу муаммонинг ечими лалмикор ерларни ўзлаштириш ва у ерда экиладиган  экинларнинг ҳосилдорлигини оширишдан иборат. Лалмикор ерлардаги намлик асосан  куз ва қиш фаслларида ёққан ёмғир ва қорнинг ёғиш даражасига боғлиқ. Бутун дунёда бундай ерларнинг майдони ҳар йили намлик даражасига қараб ўзгариб туради. Айнан лалмикор ерлар бугунги кунда улкан аҳамиятга эга бўлиб, суғорилмайдиган ҳудудлардан қишлоқ хўжалигини ривожлантиришда самарали фойдаланиш имкониятини беради. Бугунги кунда  лалмикор ерлар асосан Афғонистон, Эрон, Хитой, Ҳиндистон, Покистон, Судан, Туркия, Марказий Осиё давлатларида кенг тарқалган бўлиб,  ҳавонинг исиши натижасида музликларнинг эриши, ёғингарчиликнинг кўпайиши сўнгги йилларда лалмикор ерлардаги ҳосилдорликнинг ошишига олиб келмоқда. Бундан ташқари айнан лалмикор ҳудудлар  чорвачиликнинг ривожланишига омил бўлиб хизмат қилади. Кенг яйловлар, кузги буғдойдан бўшаган ерлар қорамол ва майда туёқли чорванинг ривожланиши учун қулайдир. Мутахассисларнинг фикрига кўра, айнан лалмикор ерлардан кузги буғдой йиғиштириб олингач, унинг ўрнига экилган маккажўхорига боқилган чорва ёз фаслининг энг иссиқ ойларида ҳам вазн йиғади.

Ҳиндистон  деҳқон-чорвадорлари мазкур усулдан қадимдан фойдаланиб келишади. Тоғ ёнбағрларидаги суғорилмайдиган ерларда ўстириладиган  иссиққа чидамли экинлар аҳолининг аксарият қисмини зарур қишлоқ хўжалик маҳсулотлари билан таъминлабгина қолмасдан йилдан йилга кўпайиб бораётган қорамолларнинг сонини тез суръатларда ўсишига ҳам омил бўлмоқда.  Бунинг асосий сабаби  буддизм динида сигирлар суйилишининг таъқиқлаганлигидир. Йирик шохли қорамоллар мамлакатда асосан ишчи ҳайвон сифатида фойдаланади. Бугунги кунда бир неча ўн миллион қорамолга эга бўлган Ҳиндистон улар учун озуқабоп экинларни  лалмикор ерларда етиштиради. Бундай ерлар мамлакатнинг 57 фоизини ташкил этади. Мамлакат мустақилликка эришгач, ҳукумат томонидан биринчи галда аграр ислоҳотлар ўтказилиб, йирик ер эгалари йўқ қилинди. Ер  майда деҳқонларга бўлиб берилди. Қисқа муддат ичида Ҳиндистон бир йилда 185 млн. тонна буғдой етиштиришга эришди ва дунёда Хитой ҳамда АҚШдан сўнг учинчи ўринни эгаллади. Бугунги кунда Ҳиндистонда шартли равишда бўлинган учта ҳудудда қишлоқ хўжалик маҳсулотлари, суғориладиган Ҳинд-Ганга дарёлари бўйидаги ерларда асосан буғдой, шоли, пахта, шакарқамиш экилса, Панжоб штатида узунтолали пахта, шоли ва буғдойнинг 40 фоизи етиштирилади. Учинчи ҳудуд Декан  тоғ ёнбағирларини  қамраб олади ва бу ерда лалмикор ерларга ихтисослашган  қишлоқ хўжалиги экинлари экилади. Энг қизиғи буғдойдан ташқари ҳинд фермерлари лалмикор  ерларда маккажўхори, жавдар, қисқатолали пахта етиштиришни ҳам яхши йўлга қўйишган. Бошқа ҳудудларга нисбатан ҳосилдорлик бу ерда анча паст бўлишига қарамай, биргина пахтанинг ўзидан ҳар гектардан 26 центнергача ҳосил олинади.

Афғонистонда узлуксиз давом этган ҳарбий ҳаракатлар унинг қишлоқ хўжалигига  салбий таъсирини кўрсатди. Мамлакатда фаолият юритиб келаётган салкам 2,5 млн. фермерларга бир йилда 250 минг тонна уруғли буғдой керак бўлиб,  асосан ғалла лалмикор ерларда етиштирилади. Чунки суғориладиган ерлар кўп бўлишига қарамай, уруш оқибатида буткул яроқсиз ҳолатга келиб қолган ирригация тизимини тиклаш учун анчагина маблағ зарур. Бугунги кунда мамлакатда етиштирилаётган мева ва полиз экинлари ҳам лалмикор ерларда етиштирилмоқда. Бу ўз навбатида қишлоқ хўжалигини ривожлантиришда  инновацион технологияларни, шунингдек полиз экинларини янтоққа пайвандлаш асосида етиштириш кенг йўлга қўйилмоқда.

Эронда Афғонистонга нисбатан бир мунча ўзгача ҳолатни кузатиш мумкин. Ҳайдаладиган ерлар мамлакат ҳудудининг 20 фоизини ташкил этиб, уларнинг асосий қисми шимолда, Каспий денгизининг яқинида жойлашган.  Ҳозирда мамлакатда 7,5 млн. га ер суғорилиб, 46 фоиз  қисмида лалмикор деҳқончилик жадал суръатлар билан ривожланмоқда. Лалмикор ерларда фермерлар асосан кузги буғдой, арпа, писта етиштириб, айнан мазкур қишлоқ хўжалик маҳсулотлари экспортга чиқарилаётир. Шунингдек лалмикор ерларда деҳқончилик қилаётган фермерларнинг аксарият қисми чорвачилик билан ҳам шуғулланиши, қишлоқ хўжалигидаги яйлов учун ажратилаётган ҳудудлар сони камайиб бораётганлиги туфайли, соҳа ривожи учун ҳам лалмикор майдонлардан фойдаланилмоқда.  Бошқа мамлакатлар сингари Эронда ҳам лалмикор ерларда асосан буғдой етиштирилиб, суғориладиган ҳудудларда шоли, пахта, қанд лавлаги етакчилик қилмоқда.  Ўтган асрнинг 60- йилларида ўтказилган аграр ислоҳатлар  айнан буғдой учун ажратилган майдонларни янада кенгайтириш, лалмикор ерларда юритилаётган деҳқончиликда янги технологиялардан фойдаланиш имконини берди. Натижада 1990 йилларда буғдойдан 11 млн. тонна ҳосил олинган бўлса, бугунга келиб унинг ҳажми  3 баробарга ортди. Эрон дунёда юқори сифатли қуритилган мевалар, тоғ пистаси ва зираворлар экспортери саналади. Қир ёнбағрларида ўстириладиган тоғ пистаси ва зираворларнинг айрим турлари сувни тежаш имконини бериб, лалмикор ерларда деҳқончиликни янада ривожланишига олиб келмоқда.
Бугун мамлакатимизда ердан оқилона фойдаланиш, тупроқни муҳофаза қилиш, унинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш, табиий захиралардан самарали фойдаланиш масалалари долзарб аҳамият касб этмоқда. Айтиш жоизки, тупроқ унумдорлиги ва ишлаб чиқариш қувватларини ошириш кўп жиҳатдан унга эҳтиёткорлик, тежамкорлик билан муносабатда бўлиш, уни яхшилашга қаратилган ҳаракатларга боғлиқ. Шу боис мустақилликнинг дастлабки йиллариданоқ мамлакатимиз қишлоқ хўжалик инфратузилмасини ислоҳ қилишга катта эътибор қаратилмоқда. Бу эса, ўз навбатида, қишлоқ хўжалигида ишлаб чиқаришни жадаллаштириш, ердан оқилона фойдаланиш, лалмикор ва суғориладиган ерларнинг ҳосилдорлигини оширишга хизмат қилиб келаяпти.   Лалмикор ерлар майдони 767 минг гектардан зиёд бўлиб, уларга асосан кузги буғдой, полиз экинлари ва узум экилади. Маҳсулот етиштириш учун экин эқиш учун етарли даражада намлик тўплайдиган ерлардан фойдаланилади. Бу ерларнинг катта майдонлари Қашқадарё, Самарқанд, Тошкент, Жиззах вилоятларида жойлашган. Жорий йилда лалмикор ерларда узумчиликни ривожлантириш бўйича ишлар  олиб бориши кўзда тутилган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 20 октябрда қабул қилинган “Озиқ-овқат экинлари экиладиган майдонларни оптималлаштириш ва уларни етиштиришни кўпайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони ҳамда 2013 йил 13 мартдаги “2013-2015 йилларда республикада узумчилик соҳасини янада такомиллаштириш чора –тадбирлари тўғрисида”ги қарори асосида  амалга оширилиб,  Жиззах, Самарқанд ва Тошкент вилоятларининг лалмикор майдонларида узум етиштириш кўзда тутилган. 2013 йилда мамлакатимизда 5500 гектар токзор, 4500 гектар боғ барпо этилиб, қарийиб шунчаси реконструкция қилинган. Паркент, Бўстонлиқ, Янгийўл, Зангиота, Самарқанд, Жомбой, Асака туманларининг мева ва узум етиштиришга ихтисослаштирилганлиги яхши самара бермоқда. Мутахассислар таъкидлашича, юртимизнинг тоғли ҳудудларида лалмикор боғдорчиликни ривожлантириш яхши натижалар беради. Бунда айниқса, Туркистон ва Нурота тоғ тизмаларининг катта ҳудудини эгаллаган Жиззах вилоятининг имкониятлари юқори. Таъкидлаш ўринлики, вилоятнинг Жиззах, Зомин, Янгиобод, Бахмал ва Ғаллаорол туманларида янги бодом навларини экиш, мазкур ҳудудларда лалмикор бодом боғларини барпо этиш ҳам иқтисодга, ҳам вилоятнинг экологик ҳолатини яхшилашга хизмат қилади.

        Республикамизда жами лалмикор деҳқончилик юритиладиган ер майдони 754 минг гектарни ташкил қилади. Юртимизда лалмикор майдонларни  об-ҳаво ҳамда тупроқ таркибига кўра тўртга бўлиш мумкин. Шундан асосийси текисликда жойлашган бўлиб, унда ёғингарчилик  миқдори 250-300 миллиметрни ташкил этади ва асосан ғалла етиштиришга мўлжалланган. Қир-адирларда амалга оширилаётган лалмикор  деҳқончилик иккинчи ҳудудни ташкил этиб, агротехник қоидаларга қатъий риоя этган ҳолда деҳқончилик қилинса барча турдаги лалмикор экинлардан юқори ва сифатли ҳосил етиштириш мумкин. Мазкур деҳқончилик учун энг қулай минтақа тоғолдидир. Ёғингарчиликнинг юқорилиги томири азот йиғувчи экинлар билан ғаллани алмаштириб экиш яхши натижа беради ва  тупроқдаги табиий намликдан ҳамда унинг унумдорлигидан самарали фойдаланишни таъминлайди. Лалмикор ерларда тупроққа ишлов бериш тизимини тўғри олиб бориш ўсимликни бутун вегетацияси давомида намлик, озиқа моддалар билан етарли даражада таъминлашга, тупроқнинг сув-физик хусусиятларини яхшилашда катта аҳамиятга эга. Шу билан бирга тупроққа турли усул ва чуқурликда ишлов бериш орқали уни сув ва шамол эрозиясидан, бегона ўтлардан, касаллик ва зараркунандалардан ҳимоя қилиш мумкин.  Лалмикор деҳқончилик бутун дунёдаги каби кузги ғалла етиштириш учун қулайдир. Бугунги кунда ер шари аҳолиси жадал суръатлар билан ўсаётган бир пайтда аҳолини зарур озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлашда лалмикор деҳқончилик муҳим роль ўйнамоқда.Албатта, лалмикор ерлардаги деҳқончилик орқали олинаётган ҳосилнинг салмоғини ошириш учун бугунги кунда деҳқонлардан янги технологияларни интенсив равишда ўзлаштириш, куз ва қиш фаслларда ерга тушадиган намликни сақлаб қолиш, ирригация тизимларини такомиллаштириш,  томири узун бўлган  қишлоқ хўжалик маҳсулотлари турини кўпайтириш, суғорилмайдиган ерларда экотизимни сақлаб қолиш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш ва уларга амал қилишни талаб қилади. Ҳозирда лалмикор ерларнинг экомувозанатини сақлаб қолиш муҳим масала бўлиб, ҳосилдорликни ошириш учун тупроққа киритиладиган кимёвий ўғитлар тупроқ таркибини ўзгартириб, экинларга салбий таъсир кўрсатмоқда. Ўз навбатида экологик жиҳатдан тоза бўлмаган сабзавот ва полиз экинлари, ғалла таркибида кимёвий моддаларнинг кўпайиши уларни истеъмол қилаётганларда турли хил касалликларнинг келиб чиқишига сабаб бўлмоқда. Экологик тоза қишлоқ хўжалик маҳсулотлари етиштириш  жаҳондаги асосий масала бўлиб, қишлоқ хўжалик маҳсулотларига биринчи навбатда қўйилаётган талабдир. 

Наргис ҚОСИМОВА