ЖЕЛТЫЙ ТЮЛЬПАН

Thumbnail

-Ах какое красивое солнышко, какое красивое небо, какой красивый ручеек, неужели все это для меня, прошептал горный тюльпан, расправляя свои лепестки под нежными лучами утреннего солнца. Мне матушка земля не раз шептала укачивая, когда я был совсем маленьким семенем, рассказывая о золотистых и теплых лучах солнца, который дарит всем живым существам жизнь. Из семени вросла луковица, а из луковицы я. Как хорошо жить на земле!

В то утро как по мановению волшебной палочки в предгорья Нуратау окрасились в алый цвет, это цвели горные тюльпаны, нежно шептая слова благодарности качаясь под прохладным горным ветерком. Но вот солнце поднялось высоко над горизонтом, теперь его палящие лучи не так ласково прикасались к тюльпану. Через час он услышал вокруг голоса, своих родичей: пить, пить, пить…

-Он не добрый, он злой, подумал тюльпан, поглядывая на Солнце. Если я сейчас не выпью капельку воды, я высохну. Тюльпан попытался гордо расправить лепестки, но они от жары стали закрываться, а листья свернулись в трубочку. Остальные тюльпаны этим же способом пытались укрыться от жалящих лучей солнца, их жалобные стоны далеко разносились, ударяя по нагретым камням. Мудрая черепаха высунула свою голову из панцыря, и удивленно прислушался к этим стонам.

-Вот глупые цветы, сказала она пробегающей мимо Юркой ящерице.-  Чем жаловаться на солнца, они побоялись бы людей. К вечеру они загонят свои стада или станут просто, ради удовольствия срывать их. Когда я был маленьким, меня нашли люди и просто чтобы посмеяться перевернули меня вверх тормашками. Я чуть не умер от голода, спасибо помог сильный ветер, поставил меня на ноги.

-Верно говорите процокала  ящерица, надо бояться не солнца, а людей. Видите, у меня нет хвоста. Позавчера меня поймали двое мальчишек. Они бросили меня в нору к муравьям и безумно хохотали, когда я хотела от них вырваться, вновь и вновь загоняя меня палками обратно. Ели от них унесла ноги, только мой хвост остался у них на руках. Тюльпаны бойтесь не Солнца и Ветра, а людей.

-Правильно говорите уважаемая Ящерица присоединилась разговору Тушканчик. -Куда не глянь мусор оставляемой людьми, бумаги, баклашки, осколки от стекла разбитых бутылок, пакеты. Если эти люди не одумаются и не сохранят природу для себя, не научат своих детей беречь эти прекрасные просторы, кристальный чистый ручей для будущего поколения, скоро все мы вымрем от их ужасного поведения.

Слушая их Тюльпан все больше удивлялся и возмущался.

-Но, кто такие люди,- простонал наш знакомый Тюльпан. Утром лучи Солнца были ласковые, а теперь они жалят беспощадно, а Ветер сушит почву, не давая нам возможность сохранить драгоценную влагу.

Услышав слова тюльпана Ветер подул сильнее и вмиг Солнышко укрылась за тучами и пошел дождь. Тюльпаны раскрыли свои лепестки, расправили свои листья навстречу драгоценной влаги, Мудрая черепаха втянула в голову в свой домик, а Юркая ящерица укрылась под камнями, наш Тюльпан тоже закрылся, укрывая от дождя пчелу, присевшую в центр цветка. Только Тушканчик радовался вместе с цветами долгожданному дождику. После дождя вновь засияла лучами Солнце, небо окрасила разноцветная радуга. Выглянула из под камня Ящерица, высунул из панциря голову Мудрая Черепаха и оглянувшись вокруг, крикнула: «Берегитесь, прячьтесь, беда, люди!» и поспешила укрыться в своей норе.

Тюльпан удивленно оглянулся. Навстречу ему шли ребята во главе со взрослым мужчиной. В руках у каждого были тюльпаны, горные фиалки, зверобой, душица и пакеты, наполненные мусором. Каждый из них  собирал разбросанные повсюду бытовой мусор, оставленные отдыхающими. Тем временем мужчина рассказывал им о целебных свойствах каждого растения, собранными ребятами.

- Виктор Владимирович, посмотрите, какой необыкновенный цветок, воскликнула девочка, увидев знакомый нам Тюльпан. Он не похож на остальных. Желтый, а по краям белые иголки. Девочка нагнулась чтобы сорвать тюльпан, но мужчина остановил ее.

-Осторожно, это очень редкий вид тюльпана, их называют бахромчатыми. Цветки их примечательны тем, что по краям лепестков идет бахрома из жестких игольчатых выростов разной длины, торчащих во все стороны. На вершине лепестков бахрома наиболее густая и длинная. Она напоминает друзы горного хрусталя со сверкающими на солнце острыми длинными кристаллами, расположенными в живописном беспорядке, хрупкими и одновременно воинственными. И в самом деле цветки бахромчатых тюльпанов не безобидны. Закрываясь на ночь или перед дождем, они ловят не только зазевавшихся пчел, но и мощных шмелей. Бахрома не дает им вырваться на свободу, вот и приходится сидеть в цветках до первых лучей солнца. Но сходство с хищными насекомоядными растениями здесь чисто внешнее, ведь тюльпаны насекомыми не питаются. Тем не менее, первый бахромчатый сорт был назван Сандью, что в переводе с английского значит «росянка». Если честно я удивлен, откуда у нас в горах появился этот вид?

-Можно его сорвать, не унималась девочка, -ну пожалуйста!

-Нет, сказал Виктор Владимирович.- Пусть цветет и радует остальных своим необыкновенным цветом. На следующий год ветер унесет его семена в разные места, а из его луковицы вырастит новый тюльпан. Но если ты Севара, сейчас его сорвешь, то он не сможет больше размножаться. Лучше сядь и опиши его в своем походном дневнике, чтобы рассказать остальным членам нашего кружка «Юный биолог», а я вам ребята расскажу легенду про желтый тюльпан. Ребята уселись кружочком вокруг нашего героя.

- Долгое время существовало поверье о том, что бутон жёлтого бахромчатого тюльпана содержит в себе сильнейшую энергию, начал свой рассказ Виктор Владимирович.-И тот, кто сможет открыть его – станет счастливым. Однако, не было такого человека, который бы оказался способным открыть этот нежнейший бутон, державшийся на тонкой зелёной ножке и обдуваемый ветрами горного склона. Но однажды на этот склон пришла погулять мать с маленьким сыном. Мальчик впервые увидел красивый цветок и побежал к нему, желая разглядеть диковинное и прекрасное растение поближе. Когда мальчик подошёл к тюльпану, его лицо озарила улыбка, а по склону разнеслось эхо, повторяющее звонкий детский смех. Тюльпан раскрылся навстречу искренней улыбке, детский смех сделал то, чего не могла сделать никакая земная сила. С того времени принято дарить тюльпаны всем, кто счастлив. На праздник или просто так, подаренные цветы дарят хорошее настроение, а тем более такие красивые и такие разные, как тюльпаны.

Ребята, внимательно слушая руководителя, каждый  старался погладить его по головке, от чего он был очень горд и счастлив.

Наргис КАСЫМОВА.

 

 

ЭКОЛОГИК НАЗОРАТНИ КИМ АМАЛГА ОШИРАДИ? ЁХУД “КЕЛАЖАК УЧУН БИР ТУП ДАРАХТ”

0001-001-Pochemu-my-chasto-slyshim-slovo-ekologijaМашҳур француз ёзувчиси Антуан де Сент-Экзюпери:  “Эрталаб туриб, ўзингни тартибга келтирдингми, дарҳол Она Сайёрани ҳам тартибга келтиришга шошилгин” деган гапи ХХ1 аср учун ҳам долзарблигини йўқотгани йўқ. Юртимизда баҳор келинчак мисол ўз сепини ёя бошлаган ҳамон элу-юрт ҳашарга отланади. Атроф ободонлаштирилиб, кўчалар супирилади, турли хил манзарали ва мевали дарахт кўчатлари экилади, гулзорлар барпо қилиниб, ариқ-зовурлар тозаланади. Бободеҳқон фаслнинг энг гўзал байрами бўлмиш Наврўзнинг илк кунлариданоқ ерга уруғ  қадашга тайёргарлик кўра бошлайди. Аммо ана шундай хайрли ишларга қарамай, табиат тобора инсоннинг хатти-ҳаракатларидан азият чекиб, атроф-муҳит ифлосланмоқда, экологик муаммолар юртдошларимизни ташвишга солмоқда. Жаҳондаги мавжуд экологик муаммолар ҳозирда Ўзбекистонда ҳам ўз аксини топганлиги ҳеч кимга сир эмас. Биргина глобал иқлим ўзгаришининг мамлакатимизга таъсири оқибатида сўнгги 20 йил ичида ҳудуддаги энг катта сув ҳавзаси ҳисобланган Орол денгизининг қуриши ичимлик ва суғориш сувларининг танқислиги, биохилма- хилликнинг йўқолиши, чўлланишнинг кенгайиши, тупроқ деградациясинингкучайишини келтириб чиқарди.  Қишлоқ жойларида ўтин учун, шаҳарда эса  йўлларни кенгайтириш, турли хил меъморчилик ишларини амалга ошириш учун дарахтларнинг  кесилиши, ҳаво ва сувнинг нафақат корхоналардан ташқарига чиқарилаётган зарарли газлар, балки йилдан йилга кўпайиб бораётган транспорт воситалари оқибатида ифлосланиши, ҳавода, сувда эримайдиган, тупроқда чиримайдиган  чиқиндиларнинг кўпайиши  инсоннинг яшаб турган жойига хавф солаётганини сезмаймиз ҳам. Кундалик юмуш ва ташвишларимиз билан сумалак  пишириш учун кўп қаватли уйлар ўртасида ўсган дарахтни кесаётганлар,  анҳорга чиқиндиларни тукаётганлар,  қўлидаги  ахлатни дуч келган жойга ташлаб кетаётганлар олдидан лоқайд, бепарво ўтиб кетаверамиз. Нега индамаймиз? Нега фикр билдирмаймиз? Мана шу майда, одатий ҳолга айланиб қолган хатти-харакатлардан кўз юмишимиз балки айнан сизу бизда экологик маданиятнинг, жамиятнинг табиатга бўлган муносабатини тартибга солиш учун экологик назоратнинг етарли эмаслигидан далолатдир?

Ўзбекистон Республикасининг “Экологик назорат тўғрисида”ги Қонуни 2013 йил 27 декабрь куни қабул қилиниб, кучга кирган эди. Қонун 27 моддадан ташкил топган. Асосий мақсади  экологик  назорат соҳасидаги муносабатларни тартибга солиш, давлат муассасалари, фуқаролик жамияти институтлари, ўз-ўзини бошқариш органлари, ННТ ва бошқа жамоат ташкилотларининг мазкур соҳадаги фаолиятини мувофиқлаштириш, атроф-муҳит муҳофазаси ва соғлиқни сақлашда муҳим давлат дастурларини амалга оширишдан иборат. Мазкур қонуннинг қабул қилиниши ва экологик назорат субъектлари томонидан ижросининг таъминланиши атроф-муҳитни муҳофаза қилиш фаолиятининг самардорлигини оширишга, уни такомиллаштиришга, энг асосийси, келажак авлод ҳаёти ҳамда саломатлиги учун янада қулай бўлган муҳитни таъминлашга хизмат қилади.

-Амалдаги миллий қонунчиликда жамоат экологик назоратининг механизмлари мавжуд бўлмай, у қисман қатор табиатни муҳофаза қилиш қонунлари билан назорат қилинган, дейди Тошкент вилояти табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси  иқтисод бўлимининг бошлиғи  Шахноза Усмонова. -  Хусусан,  қонунчилик ҳужжатларида экологик назоратнинг экологик хавфсизликни сифатли ва ўз вақтида таъминлаш ҳамда фуқароларнинг  ҳаёти ва саломатлиги учун қулай атроф-муҳитда яшаш ҳуқуқини таъминлашдек асосий афзалликлари ҳисобга олинмаган. Шунингдек, хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятидаги давлат назорати жараёнларида унга иккинчи даражадаги эътибор қаратилиб,  у ўзининг аниқ ечимини топа олмаётган эди. Янги қабул қилинган қонунда бу жиҳатларга алоҳида аҳамият берилган бўлиб, табиатни асраб- авайлашда кенг жамоатчиликнинг вазифалари аниқ белгилаб берилган. Қолаверса идоравий, ишлаб чиқариш бўйича экологик назоратнинг самарли омили бу давлат органларининг очиқлиги, ошкоралигини, жамоатчиликнинг фаоллигини таъминлашдан иборат эканлигига ҳам алоҳида урғу берилган.

Тошкент вилояти табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси   томонидан  ташкил этилган  семинарда ҳам мазкур мавзуда сўз юритилиб, “Экологик  назорат тўғрисида”ги Қонуннинг моҳиятини  давлат, хўжалик бошқаруви органлари, нодавлат нотижорат ташкилотлари вакиллари ва фуқароларга тушинтириб берилар экан, экологик назорат тушунчаси  мазкур соҳадаги муносабатларни ҳуқуқий тартибга солиши, табиатни муҳофаза қилиш ва экологик хавфсизликни таъминлашнинг асосий бўлаги эканлиги, у мустақил давлатимизнинг экологик сиёсатини ўзида акс эттириши ва мустаҳкамлаши ва экология соҳасида давлат бошқарувининг асосий элементи эканлиги билан алоҳида аҳамият касб этиши таъкидланди.

- Наврўз байрами муносабати билан Тошкент вилояти хокимлиги Тошкент вилояти табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси, ЁИҲ “Камолот”  вилоят бўлими, Давлат санитария ва эпидемиология назорати маркази, туман хокимликлари билан ҳамкорликда Чиноз, Янгийўл, Зангиота туманларидан ўтадиган магистрал йўлни ободонлаштириш мақсадида “Келажак учун бир туп дарахт” акциясини ўтказишни режалаштирди, дейди суҳбатимизни давом эттириб  Ш.Усмонова. — Акция кунлари йўл четига 17 000 дан зиёд терак, минг дона мевали ва манзарали дарахт, 3000 дан ортиқ дуб, сафора дарахтл ва 17 000 дона гул кўчатлари экиш кўзда тутилган.

Мазкур акция пойтахтимиз томон элтадиган асосий йўлларни кўкаламзорлаштиришда  муҳим қадам бўлиши, шубҳасиз.

Наргис Суннат қизи.

ДУНЁ ЮЗ ЙИЛДАН СЎНГ…

EPCOT Center, 1979

Тасаввур қилинг, уйингиз остонасини ҳатлаб ўтишингиз билан ёқимли овоз “Ассалому-алайкум, қадрдон хонадонингиз, оилангиз багрига хуш келибсиз!” дея сизни олқишлаб, йўлак чироги ёқилади. Ошхонадан эса олдиндан дастурланган қозонда овқат пишганлигидан далолат берувчи ёқимли ҳид кайфиятингизни кўтаради. Роботлаштирилган столда аллақачон дастурхон ёзилган бўлиб, уй компьютери яна ўша хуш овозда оила аъзоларини кечки овқатга чорлайди. Сув билан уқалаш ва барча касалликларингизга ташхис қўя оладиган, даволовчи муолажаларини бажарувчи ювиниш хонасидан чиққач, сиз ўзингизни қушдай енгил ҳис қиласиз ва виртуал оламдаги денгиз бўйида дам олишга ёхуд Амазонка бўйи ўрмонларидаги энг йирик капалаклар паркига сайр қилиш учун суюқ кристаллардан иборат курсига ўтирасиз. Шу заҳоти у сиз истаган ҳолатга киради ва танангизга ором бахш этувчи енгил тебранишга ўтади…

Йўқ бу хаёл ҳам туш ҳам эмас, балки 100 йилдан сўнг сизнинг “ақлли уйингиз”нинг кўриниши, холос. Дарвоқе, дунё 2100 йилда қай кўринишда бўлади? Албатта, бу савол кўпчиликни қизиқтириши табиий. Зеро, биздан анча илгари яшаб ўтган ота-боболаримиз бугунги кунни ўз тасаввурларига сиғдира олмагандек, аксарият одамлар ҳам келажакни турлича тасаввур қиладилар. Биз айрим юртдошларимиздан шу вақт фикрларини сўрадик.

 Дармон Ибрагимов, Сирдарё вилоят телерадиокомпаниясининг директори:

— Ўзбекистон  дунёнинг энг ривожланган, яъни биринчи рақамли давлатларидан бирига айланган бўлади. Иқтисодиётимиз ривожи билан биргаликда миллий қадриятларнинг сақланиб қолиниши унинг жаҳондаги бошқа давлатлардан маънавий устунлигини таъминлайди.

Ёқуб бобо Хакимов, Жиззах вилояти Жиззах туманида истиқомат қилувчи уруш ва меҳнат фахрийси. 93 ёш.

-Аввало Ўзбекистон келажагига назар ташлайдиган бўлсак, унинг ривожи беқиёс бўлиши, барча инсон онги  билан яратилган технологиялар нафақат юртимизга тадбиқ этилиши, балки уларни яратиш бўйича Ватанимиз  биринчилар қаторига қўшилишига ишонаман. Мустақиликка эришгач, Ўзбекистонимиз 20 йил ичида 70 йиллик йўлни тинчлик билан босиб ўта олдими, 100 йилдан сўнг унинг янада қанотини кенг ёзишига ишончим комил.

 Дилафрўз Азаматова, Тошкент шаҳридаги Мирзо Улугбек туманидаги 207- мактабнинг кимё ва биология фани ўқитувчиси:

-100 йилдан сўнг шубҳасиз, дунё қиёфаси тубдан ўзгаради. Менимча одамлар ўртасида меҳр-оқибат кейинги ўринларни эгаллаши мумкин. Кўпчилик фақат ўзини ўйлайдиган бўлади. Бизнинг юртимизда эса, бу ҳолат дунёнинг бошқа юртларига нисбатан анча ижобий ҳолда сақланиб қолади.

Хомосапиенс, яъни ақлли инсон пайдо бўлибдики у ўзини эртанги кунини  билишга ҳаракат қилади. Бундан албатта турли хил фолбин ва башоратчилар самарали фойдаланишади. Аммо ўзини илм-фанга багишлаган олимларнинг башоратлари нисбатан тўгри чиқади. Масалан, америкалик муҳандис  Жон Уоткинс 1900 йили дунё 2000 йилда қандай кўринишга эга бўлиши ҳақида аёллар учун мўлжалланган «Ladies Home Journal» журналида чоп этилган  “100 йилдан сўнг дунёнинг қиёфаси” мақоласи қуйидагича бошланган эди: “Ушбу башоратлар сизга галати ва ақл бовар қилмас бўлиб туюлиши мумкин, аммо юз йилдан сўнг бу ҳақиқатга айланади”.

Муҳандис 100 йилдан сўнг рақамли фотоаппаратлар пайдо бўлишини, одамлар симсиз телефонлар орқали дунёнинг исталган бурчагидан туриб бир-бирлари билан гаплаша олишларини,  озиқ-овқат маҳсулотларини яримфабрикатлар эгаллашини, фермерлар  қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини катта ойна билан ўралган уйлар –иссиқхоналарда қишин-ёзин етиштиришларини, мева ва сабзавотларнинг улкан навлари пайдо бўлишини, телевизор ихтиро этилишини айтиб ўтган эди. Унинг амалга ошмаган башоратлари эса 100 йилдан сўнг ер юзида барча ҳайвонлар, шу билан биргаликда пашша- чивинлар йўқолиб кетишини, барча одамлар яёв юриб,  автомобиллар катта шаҳарларга кириши тақиқланишини айтган.

Физика бўйича 2012 йилда Нобель мукофотининг соҳиби бўлган  америкалик профессор Мичио Каку 100 йил эмас, яқин 20 йилдан сўнг дунё қиёфасини чизар экан, аввало Интернетга чиқувчи янги контакт линзаларнинг пайдо бўлиши, инсон танаси учун зарур “қисм”ларнинг очиқ савдога чиқиши, жамият аъзолари телепатия сирларидан бохабар бўлиб, ҳар бир одам бошқасининг фикрини ўқий олиши ҳақида башорат қилади. 2070 йилга келиб, йўқолиб кетган ўсимлик ва ҳайвонот дунёсининг кўпгина вакилларини уларнинг ДНКсини тиклаш орқали  қайта ерга қайтариш имкониятлари мавжуд бўлишига олимнинг  ишончи комил. Бундан ташқари неандертал инсон ҳаётга қайтарилади. Бунинг жамиятга нима фойдаси борлигидан бехабармизу, аммо олимларга ҳамма нарса қизиқлиги аниқ.. Энг асосийси, ҳар бир одам орзуси, яъни инсон танаси қаришининг олди олинади.

2100 йилга келиб дунёда “материани дастурлаш” технологиялари яратилади, яъни дунёда компьютерлар томонидан шакли ва фаолияти дастурланадиган материялар – биоодамлар пайдо бўлади. 100 йилдан сўнг ҳар бир фуқаро коинотнинг исталган юлдузига сайр қила олади. Одамларнинг сони  тез кўпайиши натижасида 18 минг оламдаги яшаш учун мақбул сайёралар излаб топилиб, инсонлар уларга кўчиб ўта бошлайдилар. Албатта, инсоният саратон, ОИТС каби даҳшатли касалликлар давосини топади. Танага махсус нанокомпьютерлар, яъни “санитарлар” киритилиб, улар организмни касал ҳужайралардан тозалайдилар.

Инсон танасига биометрик паспортни ўзига жамлаган чиплар киритилади. Қоғозбозлик йўқолиб, давлат функциялари қисқаради. Атом қуввати биринчи ўринга чиқади.

Машҳур башоратчилар ва олимларнинг келажак истиқболини кўришлари замирида нисбатан ҳақиқат мавжуд. Дунё башоратчиларига сайёрамизнинг кўриниши 100 йилдан сўнг ўзгарадими, деган саволга шунингдек И. В. Бестужев-Лада,  Иэн Пирсон, Ферейдун М. Эсфендиари ҳамда «Institute For The Future», «Popular Science»  каби футурологик журналлар қуйидагича жавоб беришган:

2016  йил. Олимлар аутизм касаллигини давосини топадилар. Дунёда чучук сув етишмовчилиги яққол сезилади.

2016 йил. Осиё ва Европани бирлаштирувчи, 17 та мамлакатни кесиб ўтувчи темир йўл қурилади. Сотувга сунъий равишда етиштирилган гўшт чиқади. Дунёдаги сайловларнинг 60 фоизи интернет орқали ўтади.

2018  йил. Ниҳоят дунё мамлакатлари  молиявий –иқтисодий  инқирозни енгиб, енгил нафас олишади.

2020 -30 йиллар. Само сайёҳлиги ривожланади. Инсон миясига микрочипларнинг ўрнатилиши, масофадан туриб фикрни ўқиш имконини беради. Ер шари аҳолисининг сони  8 миллиард нафарга етади. Инсон клони пайдо бўлади. Барча транспорт турлари автопилот – роботлар ёрдамида бошқарилади ва йўл-ҳаракат транспорти ҳодисаларининг олди олинади.

2035 йиллар. Учар автомашиналар оммалашади. Шаҳарлар ҳар бир қаватига дарахт ва гуллар экаилган экологик тоза бинолардан ташкил топади. Барча чиқиндилар тўлиқ қайта ишланади ва ёнилғи фақат улардан олинади.

2040-70 йиллар. Инсоннинг ўртача ёши 150 га етади.

2080-2100 йиллар. Компьютер ўрнига танасига ўрнатилган чиплар асосида инсон барча ахборотни саралаб, фақат кераклигисинигина қабул қилади. Инсонсюқ қувват билан озиқланиб, боқийлик сирини очади

Албатта, буларнинг барчаси тахминий башоратлар холос. Аммо бугунги кунда инсониятнинг келажакка интилиши замирида яширинган ҳақиқатлар ҳам атиги бир асрдан сўнг дунё қиёфасини худди шундай ўзгартириши мумкин.

Хўш, инсон ўз ақли билан иш кўрмай, ҳамма ишини роботлар бажариб, у фақатгина уларни бошқариш билан шуҚулланса, ҳаёт лаззатини фақатгина  ўзининг виртал дунёсига шўнғиб олса, унинг виртуал дўстлари оиласига айланса, ҳаттоки болалари ҳам пробиркада бунёд этилса, бундай келажакнинг нима кераги бор?

Балки 100 йил эмас, атиги 10 йилдан сўнг инсоният  бугунги куннинг тинчлиги, Она-юрт тупроғи, яқинлари меҳрини асраш ва қадрлаш келажакда дунё қиёфасини фақат яхшилик томон ўзгаришига олиб келишини тушуниб етишига ишончимиз комил.

Бу башоратларнинг қанчалик тўғри ёхуд нотўғри эканлигини Яратганнинг ўзига маълум.

Наргис ҚОСИМОВА

ЭКОТУРИЗМ ИМКОНИЯТЛАРИ ёки табиатни асрашга янгича назар

eco-tourism2 (1)

Юртимиз гўзал табиатининг сўлим гўшалари, пурвиқор тоғлари, зилол сувли сойлари, яшил гиламга бурканган қир-адирлари,  ўзга сайёралар рельефини эслатувчи қум барханлари ҳар қандай сайёҳнинг эътиборини тортиши турган гап.  Бугунги кунда сайёҳларни юртимизга жалб этадиган йўналишлардан бири экотуризм бўлиб, у  ҳудуд табиати билан танишиш, экологик барқарорлик тамойилларига асосан маҳаллий аҳолининг ўз она ерига бўлган меҳрини кучайтириш билан боғлиқ миллий қадриятлар, удумлар ва маросимларни ўрганиш, мавжуд экологик муаммоларга муносабатини билдиришни ўз ичига олади.

Тошкент давлат аграр университетининг доценти Бобур Комиловнинг фикрича, экотуризм атамасини Гектор Цебаллос-Ласкурейн 1983 йили киритиб, унинг асосий мақсади инсоннинг экологияга нисбатан салбий таъсирини камайтиришдир. Экотуризм  ўз ичига  асосий учта мезонни олиб, булар флора, фауна ва геологик ўзига хосликлардир. Бугунги кунда экотуризмни юртимизда ривожлантириш учун барча қулай шарт-шароитлар мавжуд, дейди Б.Комилов.- Биргина тоғ ва чўл ҳудудларнинг ҳайвонот олами, ўсимлик дунёси, хусусан доривор гиёҳлар билан танишиш,  деярли барча геологик қатламларни ўз ичига олган рельефларни кўриш, сув ҳавзалари бўйлаб сайёҳатарни уюштириш Ўзбекистоннинг сайёҳлик борасидаги салоҳиятининг ўсишига олиб келиши билан биргаликда,  мавжуд маҳаллий экологик муаммоларни ҳал этиш учун зарур маблағнинг кириб келишига ҳам пойдевор бўлиб ҳам хизмат қилади.

Ҳўш, экотуризмнинг асосий тамойиллари нимадан иборат? Аввало, бу:

-табиат қўйнига саёҳат, махаллий  табиий ёдгорликлар, мазкур ҳудудга хос анъана ва урф-одатлар билан танишиш;

- экологик барқарор муҳитни  яратиш ва унинг қонуниятларига амал қилиш;

- табиатни асрашга ҳисса қўшиш;

-экологик таълим;

- маҳаллий аҳолини экотуризмни ривожлантириш учун рағбатлантириш (тушаётган даромаднинг маълум қисмини аҳолига йўналтириш, бу ўз навбатида аҳолининг ўзи яшаб турган ҳудуддаги табиатни асрашга ундайди).

-экотуризм ривожлантириш кўзда тутилган ҳудудларнинг иқтисодиётини, шунингдек сайёҳларга кўрсатиладиган хизмат турларини яхшилаш ва такомиллаштиришдир.

Юқорида санаб ўтилган ишларни қандай амалга ошириш мумкин?

Албатта, экотуризм қатнашчиларини табиатга зиён етказмаслик,  доривор гиёҳларни юлмаслик, атроф- муҳитни ифлонтирмаслик ҳусусида огоҳлантириш;

- сайёҳларни олиб юришда экологик тоза транспорт — велосипед, отлардан фойдаланиш;

- барча ахлатлар махсус елим халталарга йиғилиб,  ахлат тўкиладиган жойларга ташлаш;

- дам олиш жойлари ва гулхан ёқиш фақатгина махсус белгиланган ерларда амалга ошириш;

- тирик табиат объектларидан ясалган сувенир ва эсдаликларни сотиш ва сотиб олишга йўл қўймаслик,  гуллар, гиёҳларни фақатгина махсус рухсат орқали узиш;

- сайёҳларнинг дам олиши учун қуриладиган кемпинглар, уйлар, меҳмонхоналар табиатга уйғун бўлиб, унинг ўсимлик ва ҳайвонот дунёсига зарар етказмаслиги, ишлатилган сув, мағзава ва бошқа чиқиндиларни ташқарига чиқармасдан, ёпиқ экотехнологик тозалаш қурилмаларидан фойдаланиш. Сайёҳларга табиат объектларига боришдан олдин бир кунлик экологик таълим борасида семинар-тренинг ўтилади ёки бу билимлар табиат қўйнида амалга оширилади. Албатта экотуризм ўз ичига табиатшунослик музейлар, ўқув экологик йўлкалар,экотехнологик хўжаликлар  билан танишишни ўз ичига олиши зарур.

Бугунги кунда юртимизнинг турли ҳудудларида туризм, хусусан экотуризмни ривожлантиришга қаратилган чора-тадбирлар амалга оширилмоқда.

-Экотуризм объектларини юртимизнинг биргина Жиззах вилояти мисолида кўрадиган бўлсак, булар Фориш туманида миллий ўтовлардан иборат туристик база, Нурота қўриқхонасининг ҳайвонот дунёси, Айдаркўлда балиқ ови ва Қизилқум кенгликларида туя ёки отда сайр каби хизматлар сайёҳларга таклиф қилиниши мумкин, дейди Жиззах вилояти хокимининг матбуот котиби Дилмурод Абдураҳимов.- Бундан ташқари экотуризм қатнашчиларига Зомин туманидаги табиий ва соғломлаштирувчи иқлимда дам олиш, қишки мавсумда тоғ чанғисида учиш,  Жиззах шаҳрида Амир Темур дарвозаси ва Сангзор кўли бўйида қуёш ботишини томоша қилиш, миллий таомлар чойхонасида тановвул қилишни таклиф қилиш мумкин. Дастурга мувофиқ вилоятда туризм соҳасини ривожлантириш мақсадида эса сайёҳларга  кўрсатиладиган барча хизмат турларини яхшилаш, жумладан Жиззах, Зомин ва Фориш туманлари ва Жиззах шаҳрининг тарихий туристик масканларида ободонлаштириш таъмирлаш ишларини ташкил этиш, йўлларда ушбу объектларга йўналтирувчи инглиз, рус ва ўзбек тилларида кўрсаткичлар ўрнатиш, Фориш туманида “Ўтов”лардан иборат турбаза қуриш, тоғлар, қўриқхона ва чўл ҳудудларига от ва туяларда сайёҳатни ташкил этиш, вилоятнинг барча меҳмонхоналарида сувенир, антиквар ва миллий ҳунармандчилик дўконларини ташкил этиш лозим. Шунингдек, Зомин, Фориш, Бахмал туманларига бориш ва М-39 автомагистраль орқали Жиззах шаҳрига кириш қисми автомобил йўлларини стандартларга мувофиқ таъмирлаш каби турли лойиҳаларни амалга ошириш мақсадга мувофиқ. Бу ишларнинг дебочаси сифатида  2012 йилнинг ноябрь ойида “Ўзэкспомарказ” павильонида ўтказилган 17-Тошкент халқаро таристик ярмаркасида Жиззах вилояти туристик объектлари ва имкониятлари тўғрисида тақдимот бўлиб ўтди. Жумладан, БМТнинг Тараққиёт дастури лойиҳаси асосида ташкил этилган Зомин тумани туристик имкониятлари бўйича алоҳида кўргазмалар намойиш этилди. Ушбу лойиҳанинг давоми сифатида Зомин туманида Республикада таниқли сайёҳлик фирмалари иштирокида Зомин тумани туристик имкониятлари, Зомин сиҳатгоҳида таклиф этиладиган хизматлар, қишки мавсум ойларида тоғ чанғиси йўналиши бўйича янгича туристик хизматлар таклифи юзасидан келган мутахассислар иштирокида семинар ўтказилди. Айни  пайтда Жиззахда туризм, шу жумладан экотуризм соҳасини ривожлантириш борасидаги ишлар давом эттирилмоқда.

Наргис ҚОСИМОВА

БИЗ БИЛГАН ВА БИЛМАГАН ЧОЙ

51a0a8650dbc261496Чой ҳақида кўп ва хўп гапирилган. Ер шарининг бирор бир бурчаги йўқки, ушбу хўшбуй ичимлик севиб истеъмол қилинмаса. Тадқиқотчиларнинг фикрича, чой истеъмоли бўйича дунёда сувдан кейин иккинчи ўринда турар экан. Чойнинг кашф этилиши бир нечта афсоналар билан боғлиқ бўлиб, Хитойда  эрамиздан уч минг йил аввал император Чен Нунг бута тагида ўтириб қайноқ сувни  хўплаётганида пиёласига келиб тушган  бута барги унга ажойиб таъм беради. Ичимлик таъми ёқиб қолган император бута баргларини ериб, қуритиб сақлашни ва барча аҳоли уни истеъмол қилишини буюради. Бошқа афсонага кўра эса чой бутасини тасодифан ҳинд шахзодаси  Бадхидхарма Жанубий Хитой бўйлаб саёҳати давомида топган ва унинг баргларини чайнаб кўриб, уларнинг тетиклантирувчи кучига қойил қолган. Японияликлар ўз навбатида чой бўтаси шахзода Дарум медитация пайти ухлаб қолмаслик учун ўз киприкларини  кесиб, уларни кўмган ердан ўсиб чиққанига  ишонишади. Айтишларича, Дарум  аскарлари бута баргларини териб, уларни дамлашган. Ҳосил бўлган ичимликни эса ҳарбий юриш  давомида истеъмол қилишган.

Аслида чойнинг ватани Жанубий Ғарбий Хитой, Юқори Бирма ва Шимолий Вьетнамдир. Чой атамаси эса  шимолий хитойликларнинг cha сўзидан кириб келган бўлиб, чойни  Жанубий Хитойда   te, деб аташади ва бу сўз tee  сифатида Европа мамлакатлари халқлари тилига ўрнашган. Хитойда чой оммавий равишжа 350 йилларга келиб етиштирила бошланганлиги тарихий манбалардан маълум. Кўп йиллар давомида чой бутасимон ўсимлик дея ишониб келинган бўлса,  1763 йили Бирманинг Ассам вилоятида  чой дарахтини топишган ва шундан сўнг “ассам чойи” нави тез орада оммалашган. V асргача чой дори сифатида истеъмол қилинган бўлса, Х асрдан бошлаб у Хитойда миллий ичимликка айланади.  Европага чой XVI – XVIII асрларда португалия ва голландияликлар томонидан олиб кирилади. Чой   Ява, Суматра, Вьетнамда  XIX асрда экила бошланади,  ХХ  асрниннг бошларида эса Италия, Жанубий Швейцария, Австралияда  етиштириш йўлга қўйилади.

Чой ичинг ва ёшаринг

Қадимги хитойликлар чойни “ҳаёт олови” деб аташган. ХVIII асрда Япония императорининг хос шифокори чойни қонни тозалашда, кўз нурини ўткирлашда, жигар ва талоқ фаолиятини яхшилашда,  тетиклик бахш этиб, кайфиятни кўтаришда фойдаланган. Бугунги кунда чойнинг инсон организмига ижобий таъсири тўлиқ ўрганилиб,  у барча ҳаётий функцияларни кучайтириши аниқланган. Чой ичган одам оч қолмайди, чанқоқликни босади, кайфиятни кўтаради. Шунинг учун ҳам  Хитой, Корея ва Япония армияларида  чой асосий озиқ-овқат тури сифатида зобитлар овқатланишига киритилган. Чойда 130 дан зиёд турли хил моддалар аниқланиб, уларнинг асосийси таниндир. Қуритилган чой баргларида 16% гача танин, 0,007% эфир мойлари, катехин мавжуд бўлиб, улар қон томирлар эластиклигини сақлаб, атеросклероз касаллигининг олдини олади. Юрак-қон томир касалликларида чой тинчлантирувчи восита  сифатида хизмат қилиб, томирларни кенгайтиради, қон босимини меъёрлаштиради, қон айланишини  яхшилайди, бош оғриғи, қулоқдаги шовқинни камайтиради. Катехинлар ичакдаги моддалар алмашинувини тезлаштиради, мушаклар эластиклигини сақлаб, тез қаришнинг олдини олади. Шунингдек  чойдаги  кофеин ва теобромин инсоннинг доимо тетик бўлишига хизмат қилади. Чой  бўйрак касалликларида энг яхши даводир. У ўткир  ва хроник нефритларда ҳам зарар келтирмай, иштаҳа юқолиши, умумий  ҳорғинликнинг олдини олади. Шамоллаш пайти ичилган чой нафас олиш йўлларида ҳужайраларнинг янгиланишига сабаб бўлади. Бу эса касалликнинг тезроқ  чекинишига олиб келади. Чойдаги В2  ўз навбатида терининг чиройли ва таранг бўлишини таъминлайди. Ширинсизликсиз ичилган чой тишларни мустаҳкамлайди. Чунки унинг таркибидаги фтор тиш эмалини мустаҳкамлайди. Айниқса кўк чойни севиб истеъмол қилган одамларнинг асаблари тинчланади, унинг таъсирида мия кислородга тўйиниб, яхши ишлай бошлайди.

Чой организмдаги барча зарарли моддаларнинг кушандасидир. У хаттоки оғир металларни  чиқаришга, жигар, буйракни тозалаш , ошқозон фаолиятини яхшилаш хусусиятига эга. Албатта буларнинг барчаси чойнинг  навларига боғлиқ бўлиб, фақатгина ўзи истеъмол қилинса ва у тўғри дамлансагина фойда келтиради. Бўлмаса чой зарар ҳам келтириши мумкин. Жуда ҳам катта миқдорда чой солиниб дамланган бир чойнак чой юракка таъсир этиб, инсонни шокка тушириши ёхуд чуқур уйқуга элтиши мумкин. Қадимда хитойликлар “бир пиёла чой соғлиқ келтирар, икки пиёла чанқоқни қолдирар, учинчи пиёлани  ақатгина аҳмоқлар ичар” деб бежиз айтишмаган.

Чой дамлаш сирлари

Турли  хил халқларда чой ичиш маросимлари мавжуд бўлиб, японияликларда у эстетик-фалсафий характерга эга. Инглизлар чойни эрталаб соат  7 дан 9 лар орасида ва албатта  кечки 17 билан 18 орасида ичиб, бундай одат «five-o’clock-tea», “соат бешдаги чой» Кечкурун шотландияликлар “катта чой” ичишиб, унга тортилган турли ширинликлар аксарият ҳолатларда кечки овқатнинг ўрнини эгаллайди.    Ўзбекистонда чой куннинг ҳар соатида ичилади ва вилоятларга қараб турлича дамланади. Албатта, биринчи навбатда чойнинг таъмига сув таъсир этади. Булоқ сувига дамланган чойнинг таърифига сўз ожиз.  Кўп қаватли уйда истиқомат қиладиган одамлар албатта чойга ишлатиладиган сувни бир кун давомида тиндириб қўйишлари лозим. Чой учун сув қайнатганда унинг  ҳар тмонлама қайнашига эътибор бериш керак. Бир неча маротаба қайнатилган сув чой дамлашга ярамайди. Чойнинг қайси навини дамламанг аввало чойнакни иссиқ сувда чайқаш ва уни бўғда ёхуд қизиган печда бир неча дақиқа қиздириб олиш лозим. Бир чой қошиқда қуруқ чой солинган чойнак қора чой учун ярмигача, кўк чой учун учдан бир қисмигача қайнаб турган сув қўйилади ва чойнакнинг устини ёпган ҳолда 3-5 дақиқа тиндирилади. Сўнг қолган қайнаб турган сув қўйилиб, чой бир неча маротаба қайтарилади ва 2 дақиқа тиндирилади. Японияда аксарият ҳолатларда қуруқ чой устига  бир оз совуқ сув қўйилиб, чойнак 5 дақиқа бўғ устида ушланади, сўнг чойнакнинг ярмигача сув қўйилиб, яна 5 дақиқа бўғ устида тиндирилади ва чойнак тўлдирилиб яна 5 дақиқа чойнак қиздирилади. Қуруқ чой фақатгина  бир маротаба дамланади. Қайта дамланган чой ўзидаги  фойдали моддаларни йўқотади. Эрталабга қолган чойни ичмаслик зарур. Чунки бу чой инсон организмига фақатгина зарар келтириши исботланган.

Чойни нима билан ичиш керак?

Фойда учун чойнинг қуруқ ўзини ичган маъқул. Ширинликлар ундаги фойдали моддаларнинг фаоллигини сусайтиради. Қуритилган мевалар ҳар қандай чойхурликка мос келади. Хамирли ширинликлар ҳазми ёмон бўлганлиги сабабли чой уларнинг ҳазм бўлишини тезлаштиради. Аммо чойни шакар билан ичмаслик керак, чунки у чойдаги фойдали моддаларни “ўлдиради”. Сутли чой организм томонидан яхши ҳазм бўлади ва у кўп ҳолатларда шамоллаш, юрак ва буйрак касалликларида ишлатилади. Сут танин таъсирини нейтраллаштиради ва чойдаги бошқа моддалар фаоллигини оширади. Зираворлар – райҳон, занжабил, ялпиз, кардамон, зира, долчин, мурч билан дамланган чой шифобаҳш ҳисобланиб,  инсон организмидаги моддалар алмашинувини тезлаштиради. Саримсоқпиёз билан дамланган чой тиш оғриғини қолдиради.

Бир неча маслаҳат

Чой балиқ ҳидини юқотади. Чой шамаси гиламларни яхшигина тозалайди, чой дамламаси билан артилган ойнада доғ қолмайди. Шунингдек чой шамаси боғдорчиликда ҳам қўлланилиб, дарахт ва гуллар учун зарарли бўлган зараркурандаларни ўлдиради.

Наргис ҚОСИМОВА

ЛАЛМИКОР ДЕҲҚОНЧИЛИК жаҳон аҳлини тўйдиради

Arid ground and green

Ер юзида иқлимнинг ўзгариши, чўлланишнинг кўпайиши, ичимлик ва суғориш сувларининг камайиши бутун инсоният олдида  сувни тежаш ва сувсизлик шароитида қишлоқ хўжалик маҳсулотларини етиштириш масаласини қўймоқда. Ушбу муаммонинг ечими лалмикор ерларни ўзлаштириш ва у ерда экиладиган  экинларнинг ҳосилдорлигини оширишдан иборат. Лалмикор ерлардаги намлик асосан  куз ва қиш фаслларида ёққан ёмғир ва қорнинг ёғиш даражасига боғлиқ. Бутун дунёда бундай ерларнинг майдони ҳар йили намлик даражасига қараб ўзгариб туради. Айнан лалмикор ерлар бугунги кунда улкан аҳамиятга эга бўлиб, суғорилмайдиган ҳудудлардан қишлоқ хўжалигини ривожлантиришда самарали фойдаланиш имкониятини беради. Бугунги кунда  лалмикор ерлар асосан Афғонистон, Эрон, Хитой, Ҳиндистон, Покистон, Судан, Туркия, Марказий Осиё давлатларида кенг тарқалган бўлиб,  ҳавонинг исиши натижасида музликларнинг эриши, ёғингарчиликнинг кўпайиши сўнгги йилларда лалмикор ерлардаги ҳосилдорликнинг ошишига олиб келмоқда. Бундан ташқари айнан лалмикор ҳудудлар  чорвачиликнинг ривожланишига омил бўлиб хизмат қилади. Кенг яйловлар, кузги буғдойдан бўшаган ерлар қорамол ва майда туёқли чорванинг ривожланиши учун қулайдир. Мутахассисларнинг фикрига кўра, айнан лалмикор ерлардан кузги буғдой йиғиштириб олингач, унинг ўрнига экилган маккажўхорига боқилган чорва ёз фаслининг энг иссиқ ойларида ҳам вазн йиғади.

Ҳиндистон  деҳқон-чорвадорлари мазкур усулдан қадимдан фойдаланиб келишади. Тоғ ёнбағрларидаги суғорилмайдиган ерларда ўстириладиган  иссиққа чидамли экинлар аҳолининг аксарият қисмини зарур қишлоқ хўжалик маҳсулотлари билан таъминлабгина қолмасдан йилдан йилга кўпайиб бораётган қорамолларнинг сонини тез суръатларда ўсишига ҳам омил бўлмоқда.  Бунинг асосий сабаби  буддизм динида сигирлар суйилишининг таъқиқлаганлигидир. Йирик шохли қорамоллар мамлакатда асосан ишчи ҳайвон сифатида фойдаланади. Бугунги кунда бир неча ўн миллион қорамолга эга бўлган Ҳиндистон улар учун озуқабоп экинларни  лалмикор ерларда етиштиради. Бундай ерлар мамлакатнинг 57 фоизини ташкил этади. Мамлакат мустақилликка эришгач, ҳукумат томонидан биринчи галда аграр ислоҳотлар ўтказилиб, йирик ер эгалари йўқ қилинди. Ер  майда деҳқонларга бўлиб берилди. Қисқа муддат ичида Ҳиндистон бир йилда 185 млн. тонна буғдой етиштиришга эришди ва дунёда Хитой ҳамда АҚШдан сўнг учинчи ўринни эгаллади. Бугунги кунда Ҳиндистонда шартли равишда бўлинган учта ҳудудда қишлоқ хўжалик маҳсулотлари, суғориладиган Ҳинд-Ганга дарёлари бўйидаги ерларда асосан буғдой, шоли, пахта, шакарқамиш экилса, Панжоб штатида узунтолали пахта, шоли ва буғдойнинг 40 фоизи етиштирилади. Учинчи ҳудуд Декан  тоғ ёнбағирларини  қамраб олади ва бу ерда лалмикор ерларга ихтисослашган  қишлоқ хўжалиги экинлари экилади. Энг қизиғи буғдойдан ташқари ҳинд фермерлари лалмикор  ерларда маккажўхори, жавдар, қисқатолали пахта етиштиришни ҳам яхши йўлга қўйишган. Бошқа ҳудудларга нисбатан ҳосилдорлик бу ерда анча паст бўлишига қарамай, биргина пахтанинг ўзидан ҳар гектардан 26 центнергача ҳосил олинади.

Афғонистонда узлуксиз давом этган ҳарбий ҳаракатлар унинг қишлоқ хўжалигига  салбий таъсирини кўрсатди. Мамлакатда фаолият юритиб келаётган салкам 2,5 млн. фермерларга бир йилда 250 минг тонна уруғли буғдой керак бўлиб,  асосан ғалла лалмикор ерларда етиштирилади. Чунки суғориладиган ерлар кўп бўлишига қарамай, уруш оқибатида буткул яроқсиз ҳолатга келиб қолган ирригация тизимини тиклаш учун анчагина маблағ зарур. Бугунги кунда мамлакатда етиштирилаётган мева ва полиз экинлари ҳам лалмикор ерларда етиштирилмоқда. Бу ўз навбатида қишлоқ хўжалигини ривожлантиришда  инновацион технологияларни, шунингдек полиз экинларини янтоққа пайвандлаш асосида етиштириш кенг йўлга қўйилмоқда.

Эронда Афғонистонга нисбатан бир мунча ўзгача ҳолатни кузатиш мумкин. Ҳайдаладиган ерлар мамлакат ҳудудининг 20 фоизини ташкил этиб, уларнинг асосий қисми шимолда, Каспий денгизининг яқинида жойлашган.  Ҳозирда мамлакатда 7,5 млн. га ер суғорилиб, 46 фоиз  қисмида лалмикор деҳқончилик жадал суръатлар билан ривожланмоқда. Лалмикор ерларда фермерлар асосан кузги буғдой, арпа, писта етиштириб, айнан мазкур қишлоқ хўжалик маҳсулотлари экспортга чиқарилаётир. Шунингдек лалмикор ерларда деҳқончилик қилаётган фермерларнинг аксарият қисми чорвачилик билан ҳам шуғулланиши, қишлоқ хўжалигидаги яйлов учун ажратилаётган ҳудудлар сони камайиб бораётганлиги туфайли, соҳа ривожи учун ҳам лалмикор майдонлардан фойдаланилмоқда.  Бошқа мамлакатлар сингари Эронда ҳам лалмикор ерларда асосан буғдой етиштирилиб, суғориладиган ҳудудларда шоли, пахта, қанд лавлаги етакчилик қилмоқда.  Ўтган асрнинг 60- йилларида ўтказилган аграр ислоҳатлар  айнан буғдой учун ажратилган майдонларни янада кенгайтириш, лалмикор ерларда юритилаётган деҳқончиликда янги технологиялардан фойдаланиш имконини берди. Натижада 1990 йилларда буғдойдан 11 млн. тонна ҳосил олинган бўлса, бугунга келиб унинг ҳажми  3 баробарга ортди. Эрон дунёда юқори сифатли қуритилган мевалар, тоғ пистаси ва зираворлар экспортери саналади. Қир ёнбағрларида ўстириладиган тоғ пистаси ва зираворларнинг айрим турлари сувни тежаш имконини бериб, лалмикор ерларда деҳқончиликни янада ривожланишига олиб келмоқда.
Бугун мамлакатимизда ердан оқилона фойдаланиш, тупроқни муҳофаза қилиш, унинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш, табиий захиралардан самарали фойдаланиш масалалари долзарб аҳамият касб этмоқда. Айтиш жоизки, тупроқ унумдорлиги ва ишлаб чиқариш қувватларини ошириш кўп жиҳатдан унга эҳтиёткорлик, тежамкорлик билан муносабатда бўлиш, уни яхшилашга қаратилган ҳаракатларга боғлиқ. Шу боис мустақилликнинг дастлабки йиллариданоқ мамлакатимиз қишлоқ хўжалик инфратузилмасини ислоҳ қилишга катта эътибор қаратилмоқда. Бу эса, ўз навбатида, қишлоқ хўжалигида ишлаб чиқаришни жадаллаштириш, ердан оқилона фойдаланиш, лалмикор ва суғориладиган ерларнинг ҳосилдорлигини оширишга хизмат қилиб келаяпти.   Лалмикор ерлар майдони 767 минг гектардан зиёд бўлиб, уларга асосан кузги буғдой, полиз экинлари ва узум экилади. Маҳсулот етиштириш учун экин эқиш учун етарли даражада намлик тўплайдиган ерлардан фойдаланилади. Бу ерларнинг катта майдонлари Қашқадарё, Самарқанд, Тошкент, Жиззах вилоятларида жойлашган. Жорий йилда лалмикор ерларда узумчиликни ривожлантириш бўйича ишлар  олиб бориши кўзда тутилган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 20 октябрда қабул қилинган “Озиқ-овқат экинлари экиладиган майдонларни оптималлаштириш ва уларни етиштиришни кўпайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони ҳамда 2013 йил 13 мартдаги “2013-2015 йилларда республикада узумчилик соҳасини янада такомиллаштириш чора –тадбирлари тўғрисида”ги қарори асосида  амалга оширилиб,  Жиззах, Самарқанд ва Тошкент вилоятларининг лалмикор майдонларида узум етиштириш кўзда тутилган. 2013 йилда мамлакатимизда 5500 гектар токзор, 4500 гектар боғ барпо этилиб, қарийиб шунчаси реконструкция қилинган. Паркент, Бўстонлиқ, Янгийўл, Зангиота, Самарқанд, Жомбой, Асака туманларининг мева ва узум етиштиришга ихтисослаштирилганлиги яхши самара бермоқда. Мутахассислар таъкидлашича, юртимизнинг тоғли ҳудудларида лалмикор боғдорчиликни ривожлантириш яхши натижалар беради. Бунда айниқса, Туркистон ва Нурота тоғ тизмаларининг катта ҳудудини эгаллаган Жиззах вилоятининг имкониятлари юқори. Таъкидлаш ўринлики, вилоятнинг Жиззах, Зомин, Янгиобод, Бахмал ва Ғаллаорол туманларида янги бодом навларини экиш, мазкур ҳудудларда лалмикор бодом боғларини барпо этиш ҳам иқтисодга, ҳам вилоятнинг экологик ҳолатини яхшилашга хизмат қилади.

        Республикамизда жами лалмикор деҳқончилик юритиладиган ер майдони 754 минг гектарни ташкил қилади. Юртимизда лалмикор майдонларни  об-ҳаво ҳамда тупроқ таркибига кўра тўртга бўлиш мумкин. Шундан асосийси текисликда жойлашган бўлиб, унда ёғингарчилик  миқдори 250-300 миллиметрни ташкил этади ва асосан ғалла етиштиришга мўлжалланган. Қир-адирларда амалга оширилаётган лалмикор  деҳқончилик иккинчи ҳудудни ташкил этиб, агротехник қоидаларга қатъий риоя этган ҳолда деҳқончилик қилинса барча турдаги лалмикор экинлардан юқори ва сифатли ҳосил етиштириш мумкин. Мазкур деҳқончилик учун энг қулай минтақа тоғолдидир. Ёғингарчиликнинг юқорилиги томири азот йиғувчи экинлар билан ғаллани алмаштириб экиш яхши натижа беради ва  тупроқдаги табиий намликдан ҳамда унинг унумдорлигидан самарали фойдаланишни таъминлайди. Лалмикор ерларда тупроққа ишлов бериш тизимини тўғри олиб бориш ўсимликни бутун вегетацияси давомида намлик, озиқа моддалар билан етарли даражада таъминлашга, тупроқнинг сув-физик хусусиятларини яхшилашда катта аҳамиятга эга. Шу билан бирга тупроққа турли усул ва чуқурликда ишлов бериш орқали уни сув ва шамол эрозиясидан, бегона ўтлардан, касаллик ва зараркунандалардан ҳимоя қилиш мумкин.  Лалмикор деҳқончилик бутун дунёдаги каби кузги ғалла етиштириш учун қулайдир. Бугунги кунда ер шари аҳолиси жадал суръатлар билан ўсаётган бир пайтда аҳолини зарур озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлашда лалмикор деҳқончилик муҳим роль ўйнамоқда.Албатта, лалмикор ерлардаги деҳқончилик орқали олинаётган ҳосилнинг салмоғини ошириш учун бугунги кунда деҳқонлардан янги технологияларни интенсив равишда ўзлаштириш, куз ва қиш фаслларда ерга тушадиган намликни сақлаб қолиш, ирригация тизимларини такомиллаштириш,  томири узун бўлган  қишлоқ хўжалик маҳсулотлари турини кўпайтириш, суғорилмайдиган ерларда экотизимни сақлаб қолиш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш ва уларга амал қилишни талаб қилади. Ҳозирда лалмикор ерларнинг экомувозанатини сақлаб қолиш муҳим масала бўлиб, ҳосилдорликни ошириш учун тупроққа киритиладиган кимёвий ўғитлар тупроқ таркибини ўзгартириб, экинларга салбий таъсир кўрсатмоқда. Ўз навбатида экологик жиҳатдан тоза бўлмаган сабзавот ва полиз экинлари, ғалла таркибида кимёвий моддаларнинг кўпайиши уларни истеъмол қилаётганларда турли хил касалликларнинг келиб чиқишига сабаб бўлмоқда. Экологик тоза қишлоқ хўжалик маҳсулотлари етиштириш  жаҳондаги асосий масала бўлиб, қишлоқ хўжалик маҳсулотларига биринчи навбатда қўйилаётган талабдир. 

Наргис ҚОСИМОВА

Журналистлар резина-техник буюмларни ишлаб чиқаришда экологик тоза технологиялар билан танишдилар

product-71570-picture

 

Сўнгги йилларда Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси томонидан ташкил этилаётган медиа ва пресс-турларнинг асосий мақсади журналистлар ҳамда аҳоли кенг қатламини табиий ресурслардан фойдаланиш соҳасидаги энг яхши тажрибалар, мазкур соҳадаги мавжуд муаммолар ҳамда уларни ҳал этишга кўмаклашиш тўғрисидаги бохабарлигини ошириш ҳисобланади.

Бугунги кунда жадал суръатлар билан миқдори ошиб бораётган чиқиндиларни бошқариш масаласи уларни утиллаштириш бўйича саноат қувватларини ривожлантириш зарурлигини кўрсатмоқда. Утиллаштириш мураккаб бўлган заҳарли чиқиндилар – илгари фойдаланишда бўлган автомобил покришкаси ва шиналарини қайта ишлаш муҳим аҳамият касб этмоқда. Ишлатилиб бўлинган шиналар ҳажми автотранспорт воситалари сони билан бирга ошиб бормоқда. Шу билан бирга улар ҳажми катта резинали чиқиндилар бўлганлиги сабабли қўшимча муаммоларни юзага келтиради, хусусан, кўп ҳолларда чиқиндихоналарга олиб борилади ёки оддийгина ташлаб кетилади. Агар табиий шароитда резинали буюмларнинг юз йилдан ошиқ вақт мобайнида парчаланиши ҳисобга олинса, бу каби чиқиндиларнинг барқарор ривожланишга қандай хавф солаётганини тасаввур қилиш мушкул эмас.

Турли маълумотларга кўра, ҳар йили жаҳонда 800-900 миллион эскирган шиналар тўпланади ва улардан фақат 20 фоизигина қайта ишлаб чиқаришда қўлланилади.

Ўзбекистонда ҳам бу каби чиқиндиларнинг тўпланиши муаммоси мавжуд бўлиб, уларни қайта тиклаш билан шуғулланувчи корхоналар сони саноқлидир. Фойдаланишдан чиқган шиналар учун махсус полигонларнинг йўқлиги сабабли, улар маиший чиқиндихоналарга ташланади. Ўз навбатида, уларни қайта ишлаш ҳамда иккиламчи қўллашни биринчи галдаги вазифалар қаторига қўшиш ҳам экологик, ҳам иқтисодий аҳамият касб этади.

Автошиналарни тиклаш ва улар асосида резино-техник буюмларни ишлаб чиқариш билан шуғулланувчи корхоналардан бири бу – “Тошкент шина тиклаш заводи” МЧЖ ҳисобланади. Корхона ишлаб чиқаришни ташкил этиш, кенгайтириш, илғор технологияларни жорий этиш, техник жиҳозланиш, ишлаб чиқараётган маҳсулотлар ассортиментининг кенгайиши натижасида резина-техник буюмларни, хусусан, шпал ва рельс ости қистирмалари, зичлагичлар, трансформатор пластиналари, автомобил салони гиламчалари ва сув сачратгичлари, резина хом-ашёлари, шунингдек, саноатнинг турли соҳалари учун расмий ҳамда норасмий резина-техник буюмларни ишлаб чиқариш соҳасида мустаҳкам ўринни эгаллайди.

Пресс-тур иштирокчилари корхона майдонидаги қайта тиклаш ва резина-техник буюмларни ишлаб чиқаришда экологик тоза технологиялар жорий этилган ишлаб чиқариш цехларига ташриф буюрдилар.

Журналистлар билан бўлган учрашувда завод мутахассислари таъкидлаганидек, улар қайта тиклайдиган технологияларни тадбиқ этиш орқали ўз олдиларига аҳолидан, корхоналардан, турли муассасалардан хом ашёни йиғиш тизимини ташкил этиш вазифасини қўймоқдалар. Ўзбекистон автомобил паркининг динамик ўсиши эскирган шиналарнинг доимий тўпланишига олиб келади. Эскирган шиналарнинг кичик улушигина қайта ишланади, қолганлари эса экологик вазиятни мураккаблаштиришга сабаб бўлувчи ноқонуний чиқиндихоналарга ёки оддийгина кўчаларга, маҳаллаларга ташлаб кетилади. Шу туфайли ҳар бир фуқаро бу каби чиқиндиларни резина-техник буюмларни ишлаб чиқариш ва қайта тиклаш бўйича хизмат кўрсатувчи корхоналарнинг қабул қилиш жойига топшириш орқали ўз ҳудудларининг экологик ҳолатини яхшилашга хиссаларини қўшишлари мумкин.

Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси мутахассисларининг фикри бўйича, резинали чиқиндиларни утиллаштиришнинг экологик масалаларини ҳал этиш, шунингдек, чиқиндиларни қайта ишлаш соҳасида кичик  бизнес ва хусусий тадбиркорликни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш ҳамда келгусида рағбатлантириш мақсадларида бу каби корхоналарни қўллаш, иккиламчи хом ашёни йиғишда кўмаклашиш муҳим аҳамият касб этади.

Чиқиндиларни қайта ишлашни ривожлантиришнинг қонуний асосини яратиш, хусусан, чиқиндиларни утиллаштириш бўйича корхоналарга имтиёзли солиқ солиш, заҳарли чиқиндиларни ёқиш ҳамда қўмишни таъқиқловчи қонунчилик ҳужжатларини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш, чиқиндиларни алоҳида йиғиш устидан ташкилотлар, аҳоли масъулиятини ошириш зарурдир.

Шу тариқа шиналар ва покришкаларни утиллаштиришнинг илғор технологиялари ва усуллари эски шиналар асосида кўплаб хавфсиз ҳамда фойдали буюмларни ишлаб чиқариш имконини беради.

Навруза САГДУЛЛАЕВА

 

МИР ОТКАЗЫВАЕТСЯ ОТ ПЛАСТИКОВЫХ ПАКЕТОВ

пластик
Американские города один за другим вводят запреты на продажу полиэтиленовых пакетов: в январе 2014-го тенденцию укрепил Лос-Анджелес, на очереди — Чикаго. Европа не отстает: 10 марта члены Европарламента тоже одобрили идею ограничить использование полиэтилена.
 Новые правила заставят людей перестраиваться: если раньше они чаще всего бесплатно получали полиэтиленовые пакеты в магазинах, то теперь будут вынуждены носить с собой многоразовые сумки или за небольшие деньги покупать пакеты биоразлагаемые. Использование полиэтиленовых мешков в принципе не запрещается, но рынок сбыта сужается колоссально.
  В США пионером движения за запрет пакетов в 2007 стал году город Сан-Франциско. За ним последовали Малибу, Сан-Хосе, Санта-Барбара и десятки других городов, в основном в Калифорнии. С января 2014-го продажу полиэтиленовых пакетов запретил штат Гавайи, и, по сведениям газеты «Нью-Йорк Таймc», уже совсем скоро вся Калифорния может последовать его примеру.
 Евросоюз одобрил планы сократить использование полиэтиленовых пакетов на 80 процентов к концу десятилетия, передает газета «Гардиан». Для этого все страны-члены ЕС должны принять соответствующие жесткие меры.
 США и ЕС не одиноки: еще в 2008 году продажу тонких полиэтиленовых пакетов запретили в Китае — сэкономив с тех пор более пяти миллионов тонн нефти. В 2011 году так же поступили в Италии, а Кения в 2011 году запретила даже производство и импорт полиэтиленовых пакетов.
 Каждый год миллионы новых пластиковых пакетов засоряют природу: они разлетаются по земле, блокируют канализацию, вызывая наводнения, замусоривают океаны, становятся причиной гибели диких животных, птиц и рыб, которые глотают их или, попадая в них, задыхаются.
 Пока же разные города и страны мира решают вопрос с полиэтиленом, известный своим «зеленым» настроем Сан-Франциско перешел к взятию следующего экологического рубежа. Уже на этой неделе местные законодатели могут проголосовать за то, чтобы запретить продажу пластиковых бутылок для воды.

 

Наргис КОСИМОВА

ekobarqaror.uz билан экологик маданият сари

40871_1538399828823_2273057_n

http://ekobarqaror.uz сайти Ўзбекистон Республикаси аҳолисининг экологик маданиятини ошириш, ўз ўқувчиларига республикамиз ва дунё экологияси ҳақида хабардор қилиш, бу борадаги ҳуқуқий  билимини оширишга йўналтирилган бўлиб, бизнинг мақсадимиз  мўъжизакор Она табиатимизни асраш, кундан кунга тобора кескинлашиб бораётган экологик муаммоларни бартараф этишга ҳисса қўшишдан иборат.  Юртбошимиз  таъкидлаганидек, “Экология ҳозирги замоннинг кенг миқёсдаги кескин ижтимоий муаммоларидан биридир. Уни ҳал этиш барча халқларнинг манфаатларига мос бўлиб, цивилизациянинг ҳозирги куни ва келажаги кўп жиҳатдан ана шу муаммоларни ҳал қилинишига боғлиқ”.  Бугунги кунда  глобал экологик муаммолар, яъни:

-         Иқлим ўзгариши, озон қатламининг емирилиши;

-         Чўллашиш ва ернинг деградцияси;

-         Биохилма-хилликларнинг қисқариши;

-         Ичимлик сувининг ифлосланиши ва етишмаслиги;

-         Аҳоли сонининг ортиб бориши;

-         Ортиқча ҳажмдаги чиқиндиларнинг ҳосил бўлиши ва уларни зарарсизлантириш муаммолари;

-         Ўрмон ва тупроқ инқирози ва  бошқалар мазкур мавзуга жиддий ёндошишни,  табиатни, яъни Она Еримизни ўз уйимиздек асрашимизни, фарзандларимизга уни асл ҳолатда қолдиришни талаб этади. Дўппини олиб қўйиб, бир ўйлаб кўринг, бугун, айни дамда,  табиатни асраш учун сиз нима қилдингиз?

Барча фикрларингизни ва мақолаларингизни n.qosimova2012@yandex.com электрон манзилимизга юборинг. Улар албатта жавобсиз қолмайди.

Ҳурмат билан  Наргис ҚОСИМОВА

 

 

ФАРЁД

 

тигр

Қамишлар орасида дарёнинг ялаб ўтган кенг яланглигида қулоқларини чимирганича гоҳ оғзини ўтга текизаётган, гоҳ чўчиб, атрофга аланглаётган кийикни кўриб, оғзининг суви оқди. Қамишларнинг оҳиста шамолда чайқалиши унинг учун айни муддао эди. Уларнинг шитирлашидан юргани билинмас, шамол эса ўлжаси томондан эсаётгани учун, унинг борлигини сездирмас,  агар омади чопса ўлжаси бир неча дақиқадан сўнг ҳаётдан кўз юмишидан бехабар эди. Тўқайдан ялангликка яна уч-тўрт кийик чиқди. Икки қўзичоғини эргаштирган она кийик деярли ўтламай, фақат чор-атрофни диққат билан кузатар, бу эса уларга яқинлашишига ҳалақит берарди. Олдинга яна бир қадам босди-ю,  ўнг оёғини ерга босмай, қотиб қолди. Ана шу унинг хатоси бўлди. Она кийик паст овозда маъраб, кескин бурилди-да,  болаларини эргаштирганича ўзини тўқайга урди. Унинг орқасидан қолган кийиклар ҳам эргашишди. Фурсатни қўлдан бой бермаслик керак. У бор кучини тўплаб, олдинга интилди. Икки кун оч юргани, бурнининг тагидан “овқат” кетиб қолаётгани алам қилди. Шу заҳотиёқ бундан бир неча дақиқа очиқ  бўлган осмонда гумбирлаган овоз эшитилди. Орқа оёғи ёниб, оғриқ миясига урди-да, бир зум уни карахт қилиб қўйди. Ҳозиргина атрофни равшан қилиб турган қуёш нурлари йўқолиб,  зулмат ўз домига тортди…

-Тур болам алаҳлаяпсан, мана бу  сувни ичиб ол.

Амаллаб кўзини очиб, бир неча сония қаерда ётганини тушунмади. Сўнг боши устида пиёла ушлаб турган бувижонисини кўриб енгил тин олди. Пиёлани олиш учун туриб ўтирмоқчи бўлган эди,  чап оёғидаги кучли оғриқ, инграб юборишига сабаб бўлди.

-Йўлчи, сенга нима бўлди болам? Бирор еринг оғрияптими?

Кўрпани очиб, оёқларига тикилди. Чап оёғининг тўпиқдан сал юқори жойи қорайиб, яра ҳосил қилган. Худди ўқ тешиб ўтгандек бўлиб турган ярадан эса қон оқмоқда.

-Вой ўлай, ким сени бу аҳволга солди? Уйга келганингда соппа-соғ эдинг-ку? Бу яра қаердан келди? Қонни тўхтатиш керак. Ҳозир мен “Тез ёрдам” чақираман.

Сабиҳа ая югуриб, бошқа хоанага чиқиб кетди.  Йўлчи эса туш билан руё ўртасида бўлиб, ҳали ҳам карахт эди: “Нима бўлди ўзи? Менга ким ўқ узди. Нега мен кийикни овламоқчи бўлдим? Бунинг устига тўрт оёқлаб кетаётган эдим, шекилли..”. Айтгандай,  Ваҳобга телефон қилиш керак. Куни кеча  Амударёнинг йўқ бўлиб кетган тўқайларини қайтадан тиклаш борасида ўтказилган экспедиция пайтида топилган Турон йўлбарсининг жасадини нима қилди экан-а? Уни яхшилаб текшириб кўрмагунча,  музейга бериб юбормаслик керак. Ўзиям шу куни Ваҳоб билан иккаласининг роса омади келди-да. Илмий тадқиқот институтида бирга иш бошлашган, Ваҳоб Ўзбекистоннинг чўл зонасидаги тўқайларни тиклаш борасида илмий иш олиб бораётган бўлса, ўзи тўқайларда истиқомат қилган, ХХ асрнинг ўрталарида инсоннинг ваҳшийларча, эртанги авлодни ўйламай  қилган хатти-ҳаракати натижасида йўқ бўлиб кетган жониворларни, хусусан турон йўлбарсининг ҳаётини ўрганаётган эди.

Экспедициянинг иккинчи куниёқ  Қизилқумда бўронга дуч келишди. Шамол тингач эса,  бундан  ярим аср чамаси яраланиб, ташналикданми ёки кўп қон йўқотишданми ҳалок бўлган йўлбарснинг жасадига дуч келишди. Иссиқ, қуруқ қумда жасад айнан сақланган, ҳаттоки қурт-қумурсқалар ҳам унинг терисига зиён етказмаган. Бу табиатнинг яна бир сири. Бўрон эса мана сенга менинг туҳфам дегандай айнан унинг оёқлари остидаги жасадни очиб берди-я! Айтишларича, турон йўлбарсини сўнгги маротаба 1968 йилда Амударё бўйларидаги тўқайзорда кўришган экан. Йўлчи илмий ишини бошламасдан олдин кўпгина кекса овчилар, балиқчилар билан суҳбатлашди. Йўлбарсни кўрганлар унинг ўта ақлли, айёрлиги, бўйи икки метрдан ошиб, ингичка қора йўл-йўл чизиқлари ўзига ярашган, ёрқин оловранг  рангдалигини сўзлаб беришганди. Унинг орзуси турон йўлбарсини қайта тиклаш, унинг бутун ҳужайраларини топиб, клонини яратиш. Шу орзусига етаман деб турганда, бу яра қаердан пайдо бўлди экан-а?

Йўлчининг ҳаёлларини эшикдан кириб келган шифокор билан бувиси бузди. Шифокор диққат билан ярани кўздан кечирар экан, шубҳа билан йигитга қаради.

-Қизиқ, ўқ терингизни ялаб ўтган, аммо унчалик қон кўп кетмаган. Бирор одам билан урушмаганмидингиз? Дарҳол милицияга хабар бериш керак!

-Йўқ, йўқ. Мен ишдан тўғри уйга келдим. Бувим билан овқатландик. Кейин эса озгина компьютерда ишлаб, жойимга ётдим. Ишонинг, ҳеч қанақа яра йўқ эди. Қўрқинчли туш кўрдим. Уйғонсам,  кўрпам қон.

-Кечирасиз-у, яхши йигит, ҳуқуқ-тартибот органларига хабар бериш бизнинг бурчимиз. Бу чўпчакларингизни ўзингизни участкавойингизга айтасиз.

Шифокор шундай деганича ярани яна бир бор кўздан кечириб, унинг атрофларини спирт билан артиб,  малҳам қўйиб боғлади.

-Ҳозир мен билан касалхонага кетасиз, у ерда ярангизни тикамиз, яхшиямки ўқ суякка тегмаган, фақат терини ялаб ўтган.

-Аммо, мен..

-Вой, болам, кимларга аралашдинг…

Сабиҳа ая  кўзига ёш олди. Йўлчи бувисини тинчлантириб, оқсоқланганича шифокор ортидан тетик қадам ташлашга ҳаракат қилмоқчи бўлсада, ҳар оёғини босганда миясига урилаётган оғриқдан юзи буришганича эргашди. “Тез ёрдам” бир зумда уларни касалхонага етказди.  Деворлари оқ кафель билан қопланган хонада кушетка устига ётқизиб, Йўлчини “Тез ёрдам” шифокоридан қабул қилиб олган ёшгина йигит сирли  жилмайганича унинг оёғидан докани еча бошлади. Сўнг… ажабланиб Йўлчига қаради:

-Яра қани, ака?

Воажабо, оёғи ҳамон ачишиб, оғрияётган бўлсада, ярадан ном-нишон қолмаган, фақатгина ўрни сал кўкариб турарди, холос.

-Ҳазил ҳам эви билан-да. Бурибой ака ҳам ўқ теккан деб криминал қилвордилар. Бугун биринчи апрель эмас эди, шекилли?

Шифокорнинг юзидан уни лақиллатишгани учун жаҳли чиққани шундоқ билиниб турарди.

-Мен кетаверайми?

Йўлчи йўқолган яранинг жойиини пайпаслаб кўрар экан, шифокорга юзланди.

-Кетаверинг. Бўлмаса шу ерда ётиб қолмоқчимисиз?

Ҳеч нарсага тушунмаган Йўлчи енгил тин олганича, кўчага чиқди.

Сабиҳа ая неварасининг гапини эшитиб, калима қайтарди. Якка-ёлғиз неварасини ёмон кўзлардан асрашни илтижо қилиб дуо қилгач, Йўлчининг қистови билан ўз хонасига кетди. Бувисининг орқасидан эшик ёпилиши билан бўлиб ўтган воқедан ҳали ҳам ўзига кела олмаган Йўлчи жойига чўзилди. Кўз ўнгида ҳамон турон йўлбарсининг жасади. Уни нега отган овчи ўзи билан олиб кетмаган? Ахир йўлбарс териси ҳар доим ҳам жуда қиммат турган-ку?! Ёки яралангач, йўлбарс тўқайдан қочиб чиқиб,  чўлга яширинган. Бу пайти қум бўрони туриб, уни адаштирган. Кейин эса у қон йўқотиш-у, ташналикдан ўлган. Ёки  қум бурони натижасида тўқай четида ёввойи жийда тагига судралиб етиб борган йўлбарсни қум босган. У нафас ҳолсизланиб, қон юқотишдан, очлик ва ташналикдан улган. Ана шу фикри ҳақиқатга яқинроқ. Чунки жасаднинг олдида йиқилган жилон жийданинг  танаси ҳам бор эди-ку!

Ҳаёллар билан кўзи илинганини сезмай қолди.

Яна қамишзор. Бир зум ҳушини йўқотибди, шекилли, кўзини очганида бошида милтиқ ушлаган, шляпаси қийшайиб кетган одамни кўрди. Унинг ёнида яшил тусли олачипор кийимда паст бўйли,  ажин босган юзини сийрак тук қоплаган одамча, шляпалисига муте ҳолда тикилганча турарди.

-Яшанг Қаҳрамон ака. Мана буни қаҳрамонлик деса бўлади, бир отишда қулатдингиз-а. Бу жуда ҳам ноёб йўлбарс, анчадан бери кўринмай кетган эди. Яқинда браконьерларни пойлашга чиққанимда изларини кўриб қолдим. Сизга насиб қилибди-да. Терисини уйингизнинг тўрига осиб қўйсангиз, бирам ярашадики…

-Бўлди, бўлди. Кўп гапирма. Йўлбарс овлаш тақиқланганини биласан. Яна оғзингдан гуллаб юрма. Буни терисини ошлайдиган устанг борми?

Шляпали одам ёнидаги турган жиккакина одамчани жеркиб гапирди.

-Қаҳрамон Ёмонқулович, бу нима деганингиз? Сиз учун кетворган устани топамиз. Энди буни тезроқ терисини шилиб олиш керак. Гўштини шу ерда тулки-ю чиябўриларнинг ўзи тинчитади.

Кичкина одам этигининг қинидан пичоқ чиқариб,  қўлоғидан ушлашини билан бирдан жусаси бўйлаб алангаланган ғазаб, унга куч бағишлади. Иррилаганча ўрнидан сакраб туриб, қўлидаги пичоғи бор одамга ташланди. У эса қўрққанидан пичоқни ташлаганича, юзини қўли билан тўсиб, ерга йиқилди. Шляпалигиси эса милтиғини четга улоқтириб, ўзини қамишлар орасига урди. Ғажиб ташлаш учун ерда ётган одамнинг устига энгашгашдию, аммо ундан гупиллаб келаётган аччиқ, сассиқ ҳид, кўнглини беҳузур қилди. Тинмай додлаётган ана шу жирканч одамнинг ёқасидан тишлаб бир силкитди. Кейин эса уни ерга ташлаганича тўқайнинг қалинроқ жойига, ўзи доимо дам оладиган ёввойи жилонжийда томон кетди. Оёғи ҳали ҳам ачишиб оғрир, дам-бадам тўхтаб, ярадан оқаётган қонни яларди. Қани энди ҳозир ҳеч бўлмаса бир тишлам гўшт бўлса? Шу пайт кўкда калхатнинг чинқириғи эшитилди, бир неча сониядан сўнг эса кўкдан нақд тумшуғининг тагига  бир нарса “тап” этиб тушди. Бу кулранг турна эди. Калхат кўкда алам билан чинқирар, у эса тақдир туҳфаси бўлган таомни бир неча дақиқа ичидаёқ еб бўлган эди. Очлик жазаваси йўқолгач, оёғининг оғриғи ҳам пасайди. Жилон жийданинг тагига чўзилгунча, тинмай ярасини ялай бошлади. Бир оздан сўнг дарахт барглари орасидан юзига келиб тушаётган қуёш нурлари, пешонасини қиздирди. Уйқу элитиб, унда ўз ёшлигини кўрди.  У уч нафар ака-укалари билан баҳайбат йўлбарс атрофида умбалоқ ошиб ўйнар эди. Кимки юмалаб, она йўлбарснинг тумшуғи тагига келиб қолса, йўлбар уни ялар, тили бирам ёқимли эдики…

-Тур болам, кун ҳам ёйилиб кетди.

Кўзини очдм. Бувиси пешонасини силаганича неварасига ўйчан тикилиб ўтирарди.

-Кеча нима бўлди ўзи? Ҳеч нарсани тушунмаяпман?

-Сизни  жуда ҳам яхши кўраман, бувижон. Бирам қўлларингиз ёқимлики, худди йўлбарснинг тилига ўхшайди.

-Эсингни еганмисан бола… Ўхшатган нарсангни қара-ю! Бу турон йўлбарсини топаман деб, жинни бўлиб қолмасанг гўрга эди. Нонушта тайёр, юзингни ювиб, ширчойни ичиб ол. Бўлмаса ишингга кеч қоласан.

Йўлчи дўсти Ваҳобни йўлбарс жасади устида топди. Кўзойнагини ёш бўлишига қарамай, тўкилиб, сочи сийраклашиб қолган пешонасининг устига қўндирган Ваҳоб, ўйчан ҳолатда олдидаги оқ чойшаб устида ётган йўлбарсга тикилганича турарди.

-Нақадар ваҳшиймиз. Бизнинг фарзандларимиз турон йўлбарсини фақат мультфилм-у,  китобда кўради, холос.

Ваҳоб бу гапни ўзига-ўзи гапирдими ёки Йўлчигами билиб бўлмасди.

Йўлчи тезда оқ халатини кийиб, скальпель билан жасаднинг устига энгашди.

-Унинг тери ости ҳужайраларини текшириб кўришим керак. Зора бирортасида ҳаёт топилса. ДНКсини тикласам марра меники, жўра.

Эҳтиёткорлик билан йўлбарснинг кўкрак қафаси устидаги терига тиғ тортди.

-Юзингга ниқоб кийиб олмадингда, ўртоқ. Худо билади у нима касалликдан ўлган. Яна сенга ҳам юқиб юрмасин, Ваҳоб узоқроқ туриб  Йўлчининг ишини кузата бошлади.

-Кўп гапиргунча, менга ёрдам бер.  Ҳеч бўлмаса панжасидан ушлаб, тур.

Ваҳоб истар-истамас, йўлбарснинг тошдек қотиб қолган панжасига резина қўлқоп кийган бармоқларини истар-истамас югуртирди. Йўлчи кўзига лупа –кўзойнакларини тақиб, жасаднинг устига янада  яқинроқ энгашган эди, димоғига урилган аллақандай ҳиддан кўнги беҳузур бўлиб, уқчиб юборди.

-Айтмадимми сенга эҳтиёт бўл деб…

Ваҳоб бехосдан чаён чаққандек, панжани қўйиб юбориб, ўзини четга олган эди,  тошдек қотиб қолган йўлбарснинг олди оёғи энгашиб турган Йўлчининг бошига гурзи мисол урилди. Йигитнинг кўз олди қоронғулашиб, боши шилқиллаганича жасаднинг кесилган териси устига тушди.

-Ўртоқ, сенга нима  бўлди? Йўлчи қаёқдандир узоқдан элас-элас эшитилаётган Ваҳобнинг овозидан узоқлашиб яна ўзини қадрдон тўқайида кўрди. Бу сафар унинг ёнида онаси йўқ.. У яна қорин тўйғазиш илинжида туқай кезади. Афсус,  болалик чоғидан бери атиги 10 йил ўтар-ўтмас қадрдон туқайи анча сийраклашиб қолибди. Қум барханлари тобора дарё қирғоғига бостириб келмоқда. Бирдан шамол унинг димоғига хавотирли ҳидни олиб келди. Яқин атрофда одам бор. У бироз оқсоқланиб юргач, кўз олдига димоғдор шляпали киши келди. Айтгандай ўқ теккан оёғи ҳамон оғрияётган бўлсада,  яра битай деб қолган.  Вужудини ўртаётган қизиқиш уни одамлар томон етакласада, ҳамон оғрияётган оёғи уни хавфли жойдан узоқроқ қочишга ундарди. Аммо табиий қизиқиши кучлилик қилиб, у олға қадам босди. Икки- учта ўспирин бир-бирига ҳазил қилганича,  бири кўзига кўринган юлғун, селин,  оқ саксовул, қуёнсуяк, ёввойи жийдалар поясига болта урар, қолган иккитаси чопилганларини сал нарида турган эшак-аравага ортмоқда эди. Эвоҳ,  ҳар куни аҳвол шу, наҳот инсоният тўқайга болта уриши ўз илдизини чопиш билан баробар эканлигига тушунмаса?! Ахир шу атрофдаги қишлоқларни мана шу туқай боқади-ку! Энг асосийси дарё узанини қумга тўлишидан, қишлоқларни қум остида қолишидан сақлаб турибдику! Эҳ одамизот, намунча бефаҳм бўлмасак, фақат бугунги кун билан яшамасанг!!!

Ҳозир эса атрофда бирон бошқа жонзот кўринмайди. Албатта, бундай шовқин суронда ҳаттоки  юмронқозиқлар ҳам ўз инига кириб кетган. Тезроқ ана шу аянчли манзарадан қочиш учун, йўлбарс қарама қарши томонга бурилди. Бу ёқдан қўй-эчкиларнинг маъраши эшитилди. Очлик уни ўша томон ундади. Бир оздан сўнг итларнинг вовуллаган овози қулоғига чалинди. Йўқ, у ёққа ҳам бориб бўлмайди. Атроф қумлигидан яқин қишлоқ аҳолисининг бари шу ерда қўй-сигирини боқади. Пода эса йўлида учраган гиёҳни супуриб кетаяпти. Айниқса одамлар Амунинг сувини тўсиб Тахиатош ва Туямуйин сув омборларини қурганидан кейин аҳвол чатоқлашди. Шу пайтгача йилига икки маротаба юз берадиган сув тошқини натижасида барқ уриб  турган ўт-ўланлар ҳам, сувсизликдан кўкармай қўйди. Уларнинг қолган қутганларини эса одамларнинг моли пайҳон қилиб, йўқ қилмоқда. Қани энди ёнида ака-укаси бўлса, одамларнинг адабини берар, қадрдон туқайини сақлаб қоларди. Аммо акасини ўтган йили машинада келган, ўнга яқин одам, ялангликка ҳайдаб чиқариб, отиб ўлдиришган. Сўнг унинг атрофида ўтириб олиб,  роса шишаларда олиб келган қандайдир суюқликни ичишган эди. Укасини эса кичиклигидаёқ  ушлашиб,  аллақаёққа олиб кетишди. Доно қарғанинг айтишича у укасини дарё узанида жойлашган азим шаҳарда, қафас ичида кўрганмиш. Энди эса унинг ҳеч кими йўқ. Қавми аллақачон одамизотнинг ваҳшиёна ҳаракатлари натижасида қирилиб кетди. Ёлғиз ўзи туқайга ҳукмрон. Йўқ, у аллақачон тахтдан тушган. Унинг наъраси туқай жониворларини зир титратсада, йўлбарсдан кўра улар одамдан кўпроқ қўрқишади. Тан олиш керак, одамнинг  ҳидини сезиши билан, ўзининг ҳам эти жунжикиб, оёқлари қалтирай бошлайди. Орқага, қадрдон жилонжийдасининг остига қайтиш керак.

Йўлбарс ҳорғин шимол томон бурилди. Аммо бирдан турган жойида тек қотди. Шундоқ унинг рўпарасида  жимжимадор шохларини кўз-кўз қилганича хонгул-бухоро буғуси турарди. Нега буғу ундан қочмаяпти? Наҳотки ана шу беозор жонивор ҳам ундан қўрмай қолган бўлса?

-Салом, Йўлбарсбек!

Хоншул бошини хиёл эгиб, олдида турган йиртқичнинг кўзларига тик боқди.

-Мен қавмим номидан сен билан гаплашгани келдим. Балки бироз душманлигимизни унутиб, суҳбат қурармиз, чунки муаммомиз бир. Бизга бош бўл! Она тўқайимизни асраб қолайлик. Биз доимо сенинг ўлжанг бўлиб келган эдик. Аммо ҳозир барчамиз одамизотнинг ўлжасимиз. Мен ёлғиз эмасман. Чиқаверинглар….

Хонгулнинг орқасидаги буталар орасидан қўрқа-писа аввалига хива тустовуғи, сўнг қарақал, жийрон, йирик эчкиэмар, тўқай мушуги, ёввойи чўчқа, Преживальск оти ҳамда ёввойи эшак – қулон, бўрсиқ, кўрсичқон, тоғай қуён, каламуш, типратикан, ондатра кўринди. Бир паснинг ичида ён атрофдаги буталарга, чумчуқ, зарғалдоқ, бедана, дарё қайирлари, қирғовул, ғоз, ўрдак,  кўлранг турна, лайлак, балиқчи, бирқозон келиб қўнишди. Йўлбарс ён-атрофига аланглаб ҳеч нарсани англамади. Кун бўйи озиқ илинжида туқай кезади. Аммо уларнинг ҳеч бирини учратгани йўқ. Энди эса уларнинг бари ўз оёқи билан тумшуғининг тагига келиб турибди.  Кўзларида ҳадик, нажот исташади. Аммо уларга ёлғиз ўзи қандай ёрдам бера олади, ҳозир унинг ўзига ёрдам керак-ку!

-Эшитаман. Мендан нима истайсизлар?

Буни у секин айтса ҳам, аммо унинг наъраси қуёнсуяк, қизилча, жилонжийдаларнинг баргларини титратиб ўтди. Холмон исирғогули шабодада алангиланаётган қизил бошчасини нола қилиб ёрдам сўрагандек, эгди. Тинмай чуғурлашаётган қушлар бирдан жим бўлиб қолишди.

-Бизни ўз ҳимоянгга ол. Одамизотдан қутқар, секин гап бошлади Хонгул. Авлодимиз сони  кундан кунга қисқариб кетаяпти. Бор йўғи 300 та қолдик. Бизни чиройли шохимиз, тансиқ гўштимиз учун овлашади. Бу ерлар қўриқхона қилинган бўлсада,  ўрмончиларнинг ўзи арзимас чақага амалдорлар, уларнинг ялоқхўрлари нишонига бизни тутиб беришмоқда.

-Мен эса ёлғиз қолдим. Инсон милтиғининг ўқидан чап берсам ҳам, ажалим етса бу ерда уруғим қурийди, деди мунгли товуш билан қарақал — қум силовсини. Ҳаттоки авлод қолдириш учун жуфтимни ҳам ўлдиришди.

-Мени эса одамизотнинг фарзандлари фақат ҳайвонот боғида кўришмоқда, ҳангради қулон.

-Сувда балиқ камайиб кетди. Озиқ излаб дарё сувига шунғисак, патларимиз турли чиқиндилар билан ифлосланади. Сувнинг таъми ҳам ўзгарган. Одамлар кўр-кўрона барча чиқинди-ю ахлатини сувга оқизишади, ғақиллади бирқозон.

-Нега лайлак бу йил келмади экан-а, деб нола ҳам қилишади. Ахир мен қаерда бола очай, қаердан озуқа топай,  ҳаммо жойни ўзлаштириб экин қилишган бўлса, уларга солинадиган кимёвий ўғитлардан озиқланган ҳашорот-у майда жониворларни еб, заҳарланиб ўлай дедим. Қаердан тинч, тоза жой топсам экан-а, тумшуғини такиллатди лайлак.

-Бизни ҳам қутқар, бизни ҳам…

Чор атрофдан ёрдам сўраб эшитилаётган бу овозлардан йўлбарснинг боши айланиб кетди. У яна наъра тортди. Бир оз сукут сақлаб гап бошлади.

-Биз бирлашишимиз керак. Бўлмаса ҳаммамиз қирилиб кетамиз

-Аммо бирлашсак ҳам қўлимиздан нима келади? Ҳозир одамизот бизни қорнини тўйдириш учун эмас, балки кўнглини хушлаш учун овлайди. Унинг милтиғидан қочиб қутилиб бўлмайди.

-Тўғри, балки уларнинг ўзига мурожаат этармиз. Уларнинг ичида ҳам меҳрибони, табиат ошуфталари кўп. Вакил жўнатсак, бизни тушунар, тўқайни пайҳон қилмас,  ўт –ўланларни юлмас, дарахту-буталарни кесмас, бизларни ўлдирмас.

-Келишдик, аммо унинг олдига ким боради? Ким қила олди буни? Ким?…

Овозлар қўшилиб, шовқин-сурон авжига чиқди…

Йўлчи бирдан ўзига келиб кўзини очганида, бошининг устида энгашиб турган Ваҳобни, унинг юзида ҳадикни  кўрди.

-Ўзингга келдингми? Одамни роса қўрқитдинг-ку?!  Кушеткага сени ётқизишимни биламан, худди йўлбарсдек наъра тортдинг ўзиям. Овозинг ҳам айнан йўлбарсники эди…

Йўлчи амаллаб ўрнидан туриб, луқиллаётган бошини чангаллади.

-Биласанми жўра,  шу йўлбарсни жасадини топганимиздан бери ғалати аҳволдаман. Кўзимни юмишим билан ўзимни унинг терисида кўраман, унинг ҳиссиётларини бошимдан кечираман. Кеча қизиқ воқеа бўлди. Ухлаганимда туш кўрибман,  тўқайни қўриқлаш учун қўйилган ўрмончи мени шляпа кийган аллақандай амалдорга ушлаб бермоқчи бўлди. Оёғимдан яраландим. Уйғонсам, ростанам кўрпам қон, оёғимда эса ўқнинг изи. Касалхонага етиб келганимизда эса ундан ном-нишон қолмабди. Шифокор ўзини алданган ҳис қилиб роса ранжиди.  Ҳозир ҳам ҳайвон-у қушлар мендан нажот излаб, атрофимга тўпланишганди. Аммо мен уларга ёрдам бера олмадим. Улар одамнинг ўзидан ёрдам сўрашмоқчи эди, вакил жўнатиб…вакил… аммо қандай қилиб вакил жўнатишади, у ердаги ҳайвонларнинг ярми аллақачон йўқ бўлиб кетган-ку, турон йўлбарси ҳам қирилиб кетганига ярим аср бўлди….

Ваҳоб Йўлчига тикилиб турар экан, ўртоғини саросимада кўриб, ўйланиб қолди. Йўқ, Йўлчи жиннига ўхшамайди. Бу ерда бир гап бор. Ёрдамбек Яхшибоевичга учрашиш керак. У Ваҳобнинг устози, академик. Қатор илмий ишлари ер юзидан йўқолиб бораётган ҳайвонларга , уларнинг руҳиятига бағишланган. Балки у  Йўлчига ёрдам берар…

…Ёрдамбек Яхшибоевич Йўлчини диққат билан тинглар экан, ўйланиб қолди. Унинг бир умрлик меҳнати бесамар кетмабди. Худойимнинг ўзи Йўлчи кўринишида унга ёрдам юбораяпти. Агарда мана шу дўнг пешона, кўзлари бироз қисиқ, юзидан нур ёғилиб турган йигитнинг гапини илмий тарзда исботласа, балки инсоният эътиборини экологик инқироз муаммосига қарата олар. Ҳозир бу муаммо нафақат Ўзбекистоннинг, балки бутун дунёнинг муаммосидир.  Инсон атом ва водород бомбасини ўйлаб топиши шарт эмас эди. Кўр-кўрона табиатни аста-секинлик билан йўқ қилмоқда, табиат ҳам унга шу тарзда жавоб бераяпти. Табиат томонидан ёзилган ўлимга маҳкумлик ҳукмига инсон шу тариқа, ихтиёрий равишда имзо чекаётир. Бунга эса асло йўл қўйиб бўлмайди. Ерни яшашга яроқсиз ҳолатга келтириб, коинотдан жой излаган тақдирда ҳам инсоният у ерда ҳам истиқомат қила олмайди. Чунки аллақачон у коинотни ҳам ахлатга тўлдириб бўлган.

-Оёғингиздаги ўқнинг изи сиз турон йўлбарсининг вужуди билан қўшилиб кетганингиз, унинг қалбига қулоқ тута билганингиз учун ҳам ўнгизда пайдо бўлган. Бунинг сабаби сизга уйқунгизда кечираётган ҳаёт ҳақиқатда рўё эканлигини англатиш эди. Касалхонадан қайтаётганингизда эса жароҳатнинг йўқолгани сиз ўз аслингизга қайтганингиздан, ҳайвонлар машварати эса сизнинг улар томондан айнан инсониятга олдига вакил қилиб сайланганингиздан далолатдир. Фурсатни бой бермай уларнинг оҳини ҳар бир республикамиз фуқаросига, керак бўлса дунёдаги ҳар бир одамга етказиш керак.  Бир бирини овлаб кун кечириб юрган, айнан йўқолган ва йўқолиб бораётган ноёб ҳайвон-у қушларнинг бирлашиб, ҳаракат қилишга ундашлари бежиз эмас. Бу одамзотнинг  мазкур муаммони  ҳал қилишда бирлашишига қаратилган чақириқдир. Ҳозир сизни ухлатиб,  тушингиздаги ҳаётингизни мана бу қурилма орқали ёзиб олишга ҳаракат қиламиз. Албатта бу муаммо юзасидан мен яқинда боришим керак бўлган халқаро анжуманда маъруза қиламан. Куч-адолатда ва бирликда! Буюк бобокалонимиз Амир Темур бежиз бу гапни айтмаган. Биз бирлашиб, Она Еримизни, жонажон табиатимизни албатта сақлаб қоламиз!

Йўлчи енгил тортди. Ҳозир у Ёрдамбек Яхшибоевичнинг барча айтганини қилишга тайёр. Фақатгина ундан ёрдам сўраб, мурожаат қилган ҳайвону-қушлар, даррандалар, ўсимликларга ёрдам берса бўлгани. У албатта турон йўлбарсини ҳаётга қайтаради, Ватанининг тенги йўқ гўзал табиатини асраб қолиш учун биохилма-хилликни асраб қолишга умрини бахшида этади, буни келгусида фарзандларига ҳам ўргатади. Бунинг йўли осон. Фақатгина атрофидаги таниш-у нотанишлари ўйлаб қадамини босишса, ўз уйлари каби, атроф-муҳитни ҳам тоза тутишса, чиқиндиларни дуч келган жойга ташламаса, сув, электр чироғи, газдан тежаб фойдаланишса, кўзига яхши кўринган гулни бесабаб юлмаса, дарахтларни кесмаса, ҳайвону қушларни кўнгил озиғи учун ўлдирмаса, тупроқни, ҳавони, сувни кимёвий моддалар билан заҳарламаса бас. Бундай қилганларни эса қонуний жазолаш, керак бўлса экологик милиция деган ҳуқуқ-тартибот  соҳасида янги тармоқни вужудга келтириш керак. Энг аввало болаларимизга гўдаклигидан “ноннинг уволи тутади”деб уқтирганимиздек, “сувнинг, жониворларнинг ҳам уволи тутади, уни ифлос қилма,  тирик жонзотни ўлдирма”, “баданингни тоза тутаяпсанми, табиатни ҳам тоза тут” дея тарбиялашимиз, бешикдан бошлаб ана шу ўгитларни фарзандларимизнинг миясига қуйишимиз лозим. Чунки табиат ҳам бебаҳо қадрият. Уни қадрламоғимиз лозим. Ана шунда дунё ўзгаради. Шаҳарда ҳам булбул хониш қилади, канал-у ариқлардан ахлат эмас, зилол сув оқади.

Йўлчи ана шу ҳаёллар билан Ёрдамбек Яхшибоевич кўрсатган курсига жойлашиб ўтириб, кўзини юмди. Пешонасига олим ёпиштирган тугмачалардан таралаётган кўринмас тўлқинлар уни яна турон йўлбарси вужудига қайтарди.

… У яна ёш йўлбарсча! Ака-укалари билан виқор билан ётган онасининг олдида ўйнамоқда. Атрофида эса  ям-яшил туқай шовуллар, буталар орасидан эшитилаётган  зарғалдоқ, бедана, каклигу-қирғовулларнинг овози алла каби дилига ором бағишлар,  вужудини қамраб олган ҳаёт шодлиги уни ҳали кўрмаган, сирли, ёрқин, ям-яшил келажакка чорларди…