phpjtNOuV

ЕРНИНГ ҲИМОЯ ПАРДАСИ МУСТАҲКАММИ?

Ер юзининг ҳимоя қобиғи ҳисобланган озон қатламининг емирилиши бутун дунё мамлакатларини ва шу билан бир қаторда, Ўзбекистонни ҳам хавотирга солиб, долзарб муаммога айланиб бормоқда. Ушбу муаммонинг ечимини топиш ва сайёрамиз табиатини муҳофаза қилиш Ердаги ҳаёт учун Озон қатламини ҳимоя қилиш борасидаги Ўзбекистон Республикасида Вазирлар Маҳкамасининг “Озон қатламини ҳимоя қилиш соҳасидаги шартномалар бўйича Ўзбекистон Республикасининг халқаро мажбуриятларини бажариш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори доирасида амалга оширилмоқда.

Энг кўп озон стратосферада тўпланиб, у Озон қатлами деб аталади. Стратосферада ҳаво умумий зичлигининг пасайиши натижасида ҳаво ҳарорати аста-секин кўтарилади, озон концентрациясини ошиб бориши кузатилади. Ҳаво қатлами яхши исийди, чунки нурлари таъсирида бўлаётган озон парчаланиши иссиқлик чиқиши билан бирга кечади.Натижада Ер юзида ҳаётни ҳимоя қилиш учун энг асосий жараён юз беради, ўткир ультрабинафша нурларининг бир қисми ютилади.Агар Қуёш нурлари ерга буткул тушса у ҳолда ҳайвонлар ва ўсимликлар гўёки улкан товада қовурилгандек қовжираб кетади.бизга ультрабинафша нурларининг бир қисмидан камроғи Ҳам етади, акс ҳолда организмга куйиш, тери саратони, кўриш нурини пасайиши, масалан, кўз касалликларидан катарактанинг авж олишига сабаб бўлади. Озон қатлами асосан атмосферанинг Ердан таҳминан 15 дан 50 кмгача масофада бўлган қуйи қисмидан ўрин олган. Озон қатламидаги озон моддаси (О3 ), азот оксиди ( NO), гидроксил ( ОН), атомли хлор ( СI ) ва бром (Br) каби эркин радикал катализаторлар билан парчалиниши мумкин.Инсоният узоқ йиллар мобайнида музлатгич қурилмалари, ҳаво совутгичлари, ўт ўчириш қуроллари, пеноматериаллар, аэрозолларни ишлаб чиқариб ва улардан кенг миқёсда фойдаланиб келмоқда. Бундан ташқари, одамлар тиббиёт ускуналарини стериллаш ва қишлоқ хўжалигида дезинфекция тадбирларида, нефтни қайта ишлаш заводларида катализатор сифатида, эритгичларда, ёғсизлантириш қўлланмаларида, реактив двигателларда ва яна бошқа кўпгина соҳаларда озон емирувчи моддалар қўлламоқдалар. Натижада хлор ва бром каби озон емирувчи моддалар концентрацияси ортиб бормоқда.БМТнинг атроф муҳитни муҳофаза қилиш Дастури асосида 1985 йилда Озон қатламини муҳофаза қилиш Вена конвенцияси ва 1987 йил 16 сентябрда 24 та мамлакатдан йиғилган гуруҳ раҳбарлари озонни емирувчи моддалар бўйича Монреаль шаҳрида баённомани имзоладилар. Бугунги кунга келиб ушбу Монреаль баённомаси 198 та мамлакат томонидан ратификация қилинди ва ушбу давлатлар баённома рўйхатига киритилган 100 га яқин озонни емирувчи моддаларни ишлатишни белгиланган тартибда камайтириб бориш мажбуриятини олдилар.
Шунга қарамай, Ер юзининг ўрта кенгликларида озон қатлами тахминан 3-6 фоизга камайганлигини тасдиқловчи аниқ илмий-амлий далиллар бор. Озон қатламининг емирилиши натижасида Ерга етиб келадиган Б ультрабинафша нурлари (УФ-Б) кўпайиб, ўз ўрнида тери саратони, иммунитет тизими кучсизланиши ва пардали катаракта, ўсимликлар ва ҳайвонот оламига сезиларли даражадаги жароҳатларни келтириб чиқаради.
Хусусан, фотосинтез жараёнининг кучсизланиши оқибатида ўсимликларда ҳосилдорлик пасаяди, палнктон ва фитопланктон сингари денгиз турлари хилма-хиллигининг кескин қисқариши каби саломатлик ва экологик муаммоларнинг вужудга келишига олиб келади.
Ортиқча исиш хавфи мавжуд бўлган мамлакатлар сирасига Хитой, Япония, Ҳиндистон ва тропик мамлакатлар киради.Бу каби мамлакатларда ҳаёт кечирувчи инсонлар Озон қатлами сийраклашуви натижасида кучайиб бораётган офтоб нуридан сақланишлари учун: қуёшнинг тик нурларидан ҳимоя қилувчи махсус бош кийим кийиб юриши, кўзни ҳимоя қилувчи махсус кўзойнак тақиб юришлари лозим. Озон қатлами азот оксиди, гидрооксил, атомли хлор ва бром каби эркин радикал катализаторлар билан парчаланиши мумкин. Аэрозоллар, дезодорантлар, инсектицидлар ва бошқа маҳсулотларда ишлатиладиган, таркибида хлор-фтор-углерод мавжуд бирикмалар, бромли метил мазкур қатламга салбий таъсир кўрсатади. Лекин озонга ўт ўчиришда қўлланиладиган таркибида углерод ва галогенлар (фтор, бром, баъзиларида хлор) бўлган кимёвий бирикмалар энг кўп зарар етказади.
Ишлаб чиқаришнинг ривожланиши асосан техника ва технологиялар билан боғлиқ. Лекин масаланинг иккинчи томони ҳам бор. Ишлаб чиқариш жараёнида, шунингдек, таркибида ОЕМлар бўлган техникалар, буюмлардан оқилона фойдаланмаслик табиатга, жумладан, озон қатламига кучли салбий таъсир кўрсатади. Масалан, айрим маҳсулотлар, жумладан, совутгичлар ва сунъий иқлим ҳосил қилиш тизимларида фойдаланиладиган хлор¬фторуглеводород (ХФУ)лар «бошланғич галоген газ» кўринишида атмосферага кўтарилиб, стартосферага етиб боргач, парчаланиб, ўзидан озонни емирадиган хлорли атомлар ажратади. Муҳофаза қатламининг юпқалашиши ёки унда «тешик»лар пайдо бўлиши оқибатида қуёшдан тараладиган ультрабинафша нурлар оқими кўпайиб, тери саратони, иммунотизим кучсизланиши, парда катаракти касалликларига, фотосинтез сустлаши натижасида эса ўсимликлар ҳосилдорлиги пасайишига олиб келади
Вена Конвенциясига қўшилган ва Монреаль Баённомасини маъқуллаган мамлакатимизда озон қатлами емирилиши олдини олиш чора-тадбирлари амалга оширилмоқда. Мана ўн икки йилдирки, Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ҳузуридаги Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш Бош бошқармасида Озонни Емирувчи Моддаларни алмаштиришни бошқариш офиси фаолият кўрсатиб келмоқда. ОЕМдан фойдаланишни тўхтатиш бўйича Миллий дастур ва бошқа экологик лойиҳаларни амалга ошириш борасида унинг зиммасига катта масъулият юкланган.
Ҳозирги пайтда мамлакатимизда маиший техникалар (масалан, совутгичлар) ва қатор маҳсулотларни ишлаб чиқаришда озон қатламини емирувчи моддалар ўрнига улар ўрнини босувчи бирикмаларни қўлланиш чоралари кўрилмоқда. Айни пайтда импорт қилинадиган буюм ва техникаларда ана шу меъёрларга риоя этилгани жиддий назоратда турибди.
Борлиққа салбий таъсир кўрсатадиган омилларни англаш кишиларда уларга ўз имконияти даражасида қарши курашни эҳтиёжга айлантиради.  Бу эса экологик маданиятга боғлиқ.

Н.Қосимова

Фикр билдиринг

ёки
Сайтга кирганингиздан сўнг фикр билдириш имкониятига эга бўласиз