Category Archives: одам ва олам

7

ЖАМИЯТ ВА ТАБИАТНИНГ ЎЗАРО ТАЪСИРИ НИМАЛАРДА НАМОЁН БЎЛАДИ?

Инсоният тарихи давомида унинг табиат билан боғланган муносабати доимо ўзгариб, мураккаблашиб борган. Бугун табиат билан жамият ўртасидаги ўзаро таъсирни беш босқичга бўлиш мумкин:

  • Термачилик овчилик ва балиқчилик босқичи: Бундан 30 000 йил аввал бошланган. Ушбу даврда одам термачилик, овчилик ва балиқчилик билан шуғлланган. Шунинг учун мазкур босқичнинг термачилик, овчилик ва балиқчилик босқичи деб аталади. Ибтидоий одамни иқлими қулай, биологик ресурсларга бой ( йирик ҳайвонлар, мевалар ), жойлар кўпроқ қизиқтирган. Бу босқичда инсон табиатни ўзгартирмаган , балки унга мослашган.
  • Қишлоқ ҳўжалик инқилоби босқичи. Бундан 6-8 мин йил илгари содир бўлган ушбу даврда одам овчилик ва балиқчиликдан деҳқончиликка ўтган. Табиий ландшфтлар-нинг кучсиз ўзгариши рўй бера бошлаган.
  • Ўрта асрлар босқичи. Бу даврда инсоннинг табиатга бўлган таъсири кучая борган, ҳунармандчилик ривожланган, ҳўжаликда табиий бойликлар кенг қўлланила бошланган. Деҳқончилик ва чорвачилик янада ривожланган, аммо улар асосан қўл кучига асосланганлиги учун экологик муозанатга таъсир этмаган.
  • Саноат инқилоби босқичи. Бу давр бундан 300 йил аввал рўй берди. Жамиятнинг табиатга таъсири кучайди. Табиий ландшафтлар тез суръатларда ўзгара бошлади. Буюк географик кашфиётлар туфайли бошқа қитъалар ҳам ўзлаштирила бошлади. Испания, Португалия, Англия, Франция давлатлари томонидан улкан мустамлакалар, империялар вужудга келтирди. Саноат ривожлангани сайин жамиятнинг табиатга таъсири ҳам орта бошлади.

Фан – теҳника инқилоби босқичи. Бу давр ХХ -асрнинг иккинчи ярмидан бошланди. Фан ва теҳниканинг юксак даражада ривожланиши муносабати билан табиий расурслар жуда катта миқёсда ўзлаштирила бошланди. Катта – катта ҳудудлар қишлоқ ҳўжалиги мақасадида ўзлаштирилди, улкан заводлар қурилди, чўллар шимолий ҳудудлар, тоғлар ҳамда Дунё океани ўзлаштирилди ва экологик мувозанат бузила бошлади. Натижада умумсайёравий экологик муаммолар вужудга келди.

Муҳандислик иншоотлари ва уларнинг турлари.

Жамият ва табиат ўртасидаги ўзаро таъсир асосан, муҳандислик иншоотлари ва уларнинг иш фаолияти орқали рўй беради.

Ҳар қандай жамиятда ҳам ҳўжаликни ривожлантириш ва жамият азоларининг талабларини қондириш мақасадида уй – жой йўл, завод – фабрика ва бошқа иншоотлар қурилади.

Маълум бир мақсадларда қурилган бинолар муҳандислик иншоотлари деб аталади. Муҳандислик иншоотларини қуйидаги гуруҳларга бўлиш мумкин.

Шаҳарсозлик иншоотлари.Маскур иншоотларга мамурий бинолар, уй – жой бинолари , камунал ҳўжалик бинолари, майиший ҳизмат бинолари, соғлиқни сақлаш маориф ва молия бинолари киради. Уй – жой шаҳарларда кўп қаватли, қишлоқ – ларда асосан бир қаватли бинолардан иборат.

Саноат иншоотлари.Буларга тоғ – кон саноати иншоотлари, металлургия саноати иншоотлари, ёқилғи -энергетика саноати иншоотлари, озиқ- овқат саноати иншоотлари киради.

Тоғ -кон саноатииншоотларига карерлар, шаҳталар, ташламалар,маъмурий бинолар, бойитиш фабрикалари, тоғ – металургия комбинатлари киради.

Металургия саноати иншоотларига асосан қора ва рангли металургия заводлари бинолари киради. Уларнинг майдони катта ва чиқиндилар ҳажми ҳам йирик бўлади .

Кимё саноати иншоотлариминерал ўғит, кислота, сунъий тола ишлаб чиқариладиган заводлар буноларидан иборат.

Ёқилғи – энергетика саноати ишоотларига нефть ва газни қайта ишлаш заводлари , иссиқлик электростанциялари ва марказлари бинолари киради.

Машинасозлик саноати иншоотлари асосан подшипник, станоксозлик, автомобильсозлик, самалётсозлик, тепловозсозлик, вагонсозлик заводлари биноларидан иборат.

Енгил саноат иншоотлари асосан тўқимачилик, тикувчилик, пояфзал, қишлоқ ҳўжалик иншоотларини қайта ишловчи завод ва фабрикалар биноларидан иборат.

Транспорт иншоотлари ёллардан, кўприклардан, тунеллардан, вокзаллар, аэродром ва портлардан иборат.

Сув (гидротеҳник) иншоотлари тўғонлар, сув омборлари, каналлар, коллекторлардан иботар. Мазкур иншоотларнинг қурилиши ва фаолияти таъсирида атроф – муҳитда салбий ёки ижобий ўзгаришлар вужудга келади.

Экологик мувозанат ва унинг бузилиши

Табиат ресурслари чегараланган бўлиб, унга зарар етказмаслик ва улардан меъёрида эҳтиёжга яраша фойдаланиш лозим. Агар табиат расурсларидан меъёридан ортиқча фойдаланилса, табиий ресурсларнинг қайта тикланиш қобилияти сусайиб кетади ва экологик муозанат бузилади.

Табиатда барча табиий компонент ва комплекслар бир – бири билан ўзаро мувозанатда бўлади. Ҳар бир ҳудудда рельеф, ер ости ва тер усти сувлари, иқлим, тупроқ, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ўзаро алоқада, боғлиқликда мавжуд бўлади ва ривожланадфи.

Чунки табиат минтақаларининг у ёки бу жойларида ҳар бир рельеф тури ва шаклига маълум табиий бойликга эга. Агар мазкур бойликдан режали фойдаланиш йўлга қўйилса, экологик муозанат бузила бошлайди. Бунинг оқибатида табиат қашшоқлашади, тупроқлар шўрланади, ернинг хосилдорлиги пасаяди, сувлар ифлосланади ва ичишга ярамай қолади, тикланадиган табиий ресурслар қайта тикланмайди.

Тоғ ёнбағирларида сўғориладиган ва лалми деҳқочилик, боғдорчлик ҳамда яйлов чорвачилиги билан одамлар қадимдан шуғулланиб келишади. Маҳаллий аҳоли ҳар бир сой водийси ёки ёнбағирларнинг деҳқочилик, чорва молларини боқиш, пичан тайёрлаш учун қанчалик табиий бойликларга эга эканлигини жуда яҳши билади. Тоғларда ўтин тайёрлаш мақсадида мавжуд дарахтлар қирқилади, оқибатда улар остидаги ўтлар ва буталар ҳам зарар кўради. Тупроқнинг юзаси очилиб, у ёғин – сочин таъсирида эрозияга учрайди.

Зайнаб Шамшиева,  Ангрен тиббиёт коллежининг география ўқитувчиси

 

 

IMG_1606

ТРАНСЧЕГАРАВИЙ СИЛГА ҚАРШИ КУРАШ МАСАЛАЛАРИ МУҲОКАМА ҚИЛИНДИ

AdenovМарказий Осиё мамлакатларида силни трансчегаравий назорат қилиш  масалалари  Остона шаҳрида бўлиб ўтган юқори даражадаги учинчи ҳудудий учрашувда муҳокама қилинди. Қозоғистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги,  Project HOPE, ОИТС, сил ва безгакка қарши курашиш глобал жамғармаси ва АҚШнинг халқаро ривожланиш агентлиги (USAID) томонидан ташкил этилган тадбирда  давлат ва нодавлат ташкилотлари, Марказий Осиё  мамлакатларининг силга қарши кураш миллий дастурлари ва миграция  органлари, Бутунжаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти, “СТОП СИЛ” ҳамкорлиги, Миграция бўйича халқаро ташкилоти,  Қизил Хоч ва Қизил ярим ой жамияти халқаро федерациясининг АҚШ, Россия, Марказий Осиё мамлакатлари, хусусан Ўзбекистон вакиллар қатнашишди.  Учрашув 2014-2020 йилларга мўлжалланган Силга қарши кураш бўйича комплекс режани амалга оишириш  ва “Қозоғистон Республикасидаги меҳнат муҳожирлари орасида силни трансчегаравий назорат қилиш бўйича тадбирлар” доирасида ташкил этилди.

Худдди шундай учрашувлар 2015 йилнинг ноябрь  ва 2016 йилнинг декабрь ойларида  силни ташхислаш ва даволаш  бўйича ҳудудий мувоиқлаштириш ва ҳамкорликни амалга ошириш механизмларини амалга ошириш мақсадида ўтказилган эди.

Жорий учрашувдан асосий мақсад – иккинчи йил Йўл харитаси режаларини  муҳокама қилиш, мигрантлар ўртасида сил билан касалланиш ҳолатини камайтириш, “Силни бартараф этиш” стратегиясини тадбиқ этишдан иборат бўлди.

Лучика Дитиу, СТОП СИЛ Ҳамкорлигининг ижрочи котиби:

-Дунёда бугунги кунда 2 млрд. нафарга яқин муҳожирлар мавжуд. Ушбу инсонларнинг  ўз Ватани ва уйларини ташлашга турли хил сабаблар: иқтисодий инқироз,  табиий офатлар, қуролли тўқнашувлар сабаб бўлмоқда. 2016 йил ҳолатига кўра шундан 10, 4 млн. нафари силга чалинган бўлиб, 1,7 млн. нафари ушбу касалликдан вафот этган. 6, 3 млн. нафар айни пайтда силдан даволанмоқда. Мамлакатлар кесимида эса 30 та давлатда юқори сил кўрсаткичи қайд этилган.

Маълумот: Соғлиқни сақлаш бутунжаҳон Ассамблеяси 2014 йил май ойида Женевада 2015 йилдан бошлаб амалга ошириладиган Силга қарши кураш бўйича глобал стратегияни қабул қилиб, унга кўра силнинг глобал эпидемиясини  бартараф этиш, 2015-2035 йиллар ичида сил оқибатида вафот этишни 95% га камайтириш, шунингдек силни бепул даволашни амалга оширишни мақсад қилиб қўйган.  Резолюция барча давлатларни мазкур стратегияни амалга оширишга чақиради. Ҳужжат соғлиқни сақлаш, ижтимоий, бандлик, иммиграция ва ҳуқуқ органларини ҳамкорликда  фаолият юритишга чақиради. БССТ Котибияти эса ҳужжатга кўра барча аъзо давлатларга Стратегияни амалга оширишда кўмак бериши лозим.

 

Жейми Калдерон, Миграция бўйича халқаро ташкилотнинг Жанубий-Шарқий Европа, Шарқий Европа ва Марказий Осиё мамлакатлари бўйича ҳудудий офисининг миграция ва соғлиқни сақлаш бўйича катта ҳудудий маслаҳатчиси:

-Афсуски Осиё мамлакатларида ўтган йили 75 млн. нафар муҳожирлар мавжудлиги қайд этилди. Шундан 24 млн. турли хил сабабларга кўра ҳар йили чегарадан ўтишади. Биргина иқтисодий инқироз туфайли  муҳожирлар сони 93%ни ташкил этади. Ҳар биримиз муҳожир ҳам инсон эканлигини, унинг ҳам соғлиғини сақлашга ҳуқуқи борлигини, ҳар биримиз келгусида уларнинг ҳолатига тушишимиз мумкинлигини унутмаслигимиз лозим. Бугунги кунда Осиё давлатларида муҳожирлар иқтисодиётнинг ривожига ўзларининг салиоқли ҳиссаларини қўшиб келишмоқда. Шу сабабли сиёсатчилар айнан уларни турли хил хавфдан ҳимоя қилиш, ўз мамлакатларида силга чалинган муҳожирларни самарали даволашни йўлга қўйишлари лозим.

Андрей Даду,  БССТ Европа ҳудудий бюросининг ОИТС\ОИВ, гепатит бўйича глобал дастурининг техник мутахассиси:

- Бугунги кунда ОИТС билан касалланганлар ичида сил билан касалланган инсонларнинг сони Европа мамлакатларида 34 мингта ОИТС билан касалланганларда сил аниқланган. 290 минг болалардан 31 минг нафар болалар эса сил билан касалланган. ОИТС билан касалланганларнинг 26 минг нафари силдан вафот этади, уларнинг ичида 4800 нафари болалардир. Марказий Осиё бўйича  2016 йилги далиллар таҳлил этилганда Ўзбекистонда ҳар бир 63 нафар ОИТС билан касаллангандан 24 нафари сил билан ҳам касалланган. Айтиш жоизки, силдан ОИТС дан кўра кўпроқ инсонлар нобуд бўлишади. Масалан, Тожикистонда силдан вафот этиш  бошқа ўлим ҳолатларига нисбатан 6 ўринда туради. Албатта бундай ҳолатларни камайтириш чораларини ҳамкорликда кўриш лозим.

Зулфия  Ҳайдарова, “Юксалиш” ННТ раҳбари, Ўзбекистон Республикаси.

-Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги ҳам давлат ва нодавлат ташкилот вакиллари иштирокидаги бугунги куннинг долзарб мавзуси бўлган меҳнат муҳожирларининг соғлиғини ҳимоя қилиш, хусусан силдан даволаш масалаларини ҳамкорликда ҳал қилиш жуда ҳам долзарбдир. Чунки Қозоғистон қабул қилувчи давлат ва мазкур мамлакатга ҳам аксарият юртдошларимиз ишлаш учун келишади. Муҳожирларни сил билан қаерда касалланганлигини аниқлаш мушкул, энг асосийси уларни соғлом ҳолда юртига қайтишидир. Албатта соғлом юртдошларига мазкур каслликни юқтирмасликлари учун уларни жойида аниқлаб, даволаш ишларини амалга ошириш зарур. Ва бу борада давлатлар ўртасидаги ҳамкорлик муҳим аҳамият касб этади. Мазкур учрашув айнан мазкур масалани ҳал қилади.

- Қозоғистон бугунги кунда силни трансчегаравий назорати йўналишида еткчилир, дейди Европа ва Евроосиё мамлакатлари бўйича Project HOPE нинг  катта ҳудудий директори Мариам Сианозова. – Қозоғистонда силга қарши курашиш нафақат меҳнат муҳожирлари учун ташхислаш ва даволашга бўлган имкониятларни яхшилаш бўйича тадбирларни ўтказишдан ташқари мазкур масала юзасидан ҳудудий мулоқотни ўтказишни ҳам назарда тутади. 2014 йилдан бошлаб  Project HOPE Глобал Фонднинг молиявий кўмагида  Қозоғистонда силга қарши кураш Комплекс режасини амалга оширмоқда. Айтиш жоизки, Соғлиқни сақлаш вазирлиги ва миллий ҳамкорларни кўмагида жуда ҳам катта ишлар амалга оширилди. Ҳудуд мамлакатлари  ўртасида самарали мулоқот амалга оширилмоқда. Силни трансчегаравий назорат қилиш бўйича Иккитомонлама клишувни имзоланиши эса ҳудудда узоқ муддатга силга қарши кураш механизмларини жорий қилиш имконини беради.

Пленар йиғилишларда муҳожирлар ўртасида силни назорат қилиш борасида Комплекс режа, кейинги йил  ва истиқболадаги режалар муҳокама қилинди. Эксперт-маслаҳатчилар ҳудудда силни трансчегаравий  назорат қилиш борасидаги ишларнинг натижалари юзасидан ўз фикрларини билдиришди.

Юқори даражадаги учинчи ҳудудий учрашув доирасида қозоғистонлик журналист Динара Ибраимованинг “Уйингга соғлом қайт!” деб номланган фотосуратлар кўргазмаси бўлиб ўтди.

Наргис ҚОСИМОВА

уй хайвонлари

БУТУНЖАҲОН УЙ ҲАЙВОНЛАРИ КУНИ

Ҳар йили 30 ноябрь куни дунёнинг қатор мамлакатларида  Бутунжаҳон уй ҳайвонлари куни нишонланади (World Day Pets). Мазкур сана 1931 йили Флоренцияда (Италия) табиатни муҳофаза қилиш тарафдорларининг  Халқаро конгрессида  қабул қилинган эди. Ўшанда турли хил экологик ташкилотлар одамларда ҳайвонларга нисбатан меҳр-муҳаббатни уйғотиш борасида тадбирлар ўтказишга тайёрликларини билдиришган эди.  Ўшандан бири “бизнинг кичик укаларимизни асраш”га қаратилган тадбирлар дунёнинг турли чеккаларида ташкил этилади. Мазкур куннинг шиори сифатида Антуан де Сент-Экзюперининг Кичик шаҳзода асаридаги “Ўзинг ўргатганлар учун сен масъулсан” гаплари  олинганлиги бежиз эмас.  Ушбу тадбирлар турли давлатларда турлича ўтказилади. Қаердадир уй ҳайвонларини муҳофазасига бағишланган пикетлар, бошқа жойларда уларни асраш жойлари (приютлар), ҳайвонлар учун клиникаларни ташкил этиш бўийча флешмоблар ўтказилади. Кимдир эсаа ўзининг севган ити ёки мушугини яхшилаб меҳмон қилади. Сўнгги йилларда қаатор мамлакатларда “Қўнғироқча” акцияси оммалашмоқда. Айнана шу куни дунёдаги минглаб болалар  ҳайвонот боғларига қўйилган қўнғироқчаларни чалиб, ҳайвонларни  озодликка чиқаришни талаб этишади. Тадбирларнинг шакли қандай бўлмасин, уларнинг мақсади битта- кенг жамоатчиликни уй ҳайвонлари муаммоларини ҳал этишга жалб этиш. Афсуски Ўзбекистонда мазкур кун нишонланмайди. Жорий йилнинг сентябрь-октябрь ойларида пойтахтимизда амалга оширилган  шаҳар кўчаларини дайди ит ва мушуклардан тозалашга қаратилган тадбир кўплаб юртдошларимизни норозилигига, жониворларнинг эса ўлимига сабаб бўлди. Кўчада ўйнаётган болаларнинг кўз ўнгида отилган итлар албатта уларнинг руҳиятига салбий таъсир қилгани шубҳасиз. Келгусида пойтахтимиз ва Ўзбекистоннинг бошқа аҳоли пунктларидаги тозалаш ишлари жониворларни қириш билан эмас, уларга бошпаналар қуриш, стериллаш, яшашлари учун мақбул шароит яратиш, шу билан биргаликда аҳолида “кичик укаларига” нисбатан меҳр ҳиссини тарбиялашга қаратилган тадбирлар ўтказиш мақсадга мувофиқдир.

Наргис ҚОСИМОВА

земля

ОНА ЕРДАН ҚАЧОН ҚАРЗИМИЗНИ УЗАМИЗ? ёхуд экологик муаммоларга яна бир назар

Она сайёрамиздан қарз бўлганимизга 18 йил бўлди. Албатта буни эшитган одам ҳайрон бўлиши ва “аxир қандай қилиб ўз яшаб турган сайёрамиздан қарз бўлиш мумкин?” деган саволни бериши табиий. Ҳўш, инсон нима учун Ердан қарз бўлади? Инсонларнинг Ер ресурсларини истеъмол қилиш суръати Ер сайёрасининг бир йил давомида табиий ресурслар билан таъминлаш имкониятидан ошиб кетса, яъни бир йилга етадиган ресурсларни йил тугамасдан аввал фойдаланиб бўлган кунидан бошлаб Ердан қарздор ҳисобланишади. Мутахассисларнинг фикрига кўра сайёрамиз ўз ресурслари билан атиги 6 млрд. нафар аҳолини боқа олади, холос. Аммо бугунга келиб Ердаги аҳоли сони 7,55 млрд.(2017 йил 1 июль ҳолатига) нафарга етди. БМТнинг аҳолишунослик бўйича фондининг маълумотларига кўра,  Ердаги аҳоли сонининг ўсиш динамикаси, бевосита унинг яшаб қолиш хусусиятига таъсир кўрсатади. Агарда 1820 йилда Ерда  1 млрд., 1927 йилда 2 млрд., 1960 йилда 3 млрд., 1974 йилда 4 млрд.,  1987 йилда 5 млрд., 1999 йилнинг октябрь ойида 6 млрд, 2011 йилнинг 31 октябрида 7 млрд. нафар қайд этилган.Олимларнинг фикрига кўра, 2024 йилга келиб сайёрамизнинг аҳолиси 8 млрд.га, 2100 йилда эса 11 млрд.га етади. Аҳолининг  ўсиши ўз навбатида унинг жисмоний, моддий ва маънавий эҳтиёжларини қондириш заруратини туғдиради ва бир қатор экологик муаммоларни келтириб чиқармоқда. Машҳур астрофизик Стивен Хокинг яқин юз йил ичида Ер  ресурсларининг тугаши ва инсоният бунинг олдини олмаса, яшаб қолишнинг янги йўлларини изламаса “ўзи қазиган чохга қулаб, халок бўлиши”ни башорат қилмоқда. Афсуски, ХХ аср “Биз табиатдан эҳсон кутиб яша олмаймиз. Ундан борини олиш, бизнинг вазифамиз” шиори остида ўтди ва инсониятни экологик жар ёқасига олиб келди.

81d94194f0bc40116fea10719cc06ebcБугунги кундаги барча экологик муаммолар — ҳаво, сув, ерни ифлосланиши, тупроқ дегарадацияси, чўлланиш, биохилмахилликни йўқолиши, иқлим ўзгариши, ичимлик сувининг камайиши ва бошқалар айнан инсоннинг табиатга салбий муносабати оқибатида юзага келди. Бугунги кунда Ўзбекистонда юқорида санаб ўтилган экологик муаммоларнинг барчаси мавжуд. Биргина чиқинди муаммосини оладиган бўлсак, бугунги кунда сайёрамизда беш миллиард тоннадан зиёд чиқинди йиғилиб қолган. Уларнинг бор-йўғи ўттиз фоизигина қайта ишланади. Бир йилда битта инсон  ўртача умумий ҳажмда 300 кг. чиқинди ташлайди. Мазкур рақамни  365 га бўлсак, бир кунда бир одам ташлайдиган чиқинди миқдорига эга бўласиз -  300/365=0,822 кг. Ушбу рақамни мамлакат аҳолисига кўпайтирсангиз, бир мамлакатнинг чиқариб ташлайдиган чиқинди миқдори келиб чиқади. Ўзбекистон бўйича 0,822 х 31 807 000  (1 июль 2016 йил ҳолатига) бир кунда мамлакатимиз аҳолиси 26 млн.145 минг 354 килограмм чиқиндини чиқарилиб, бу дунё бўйича бу 5 млрд.754 млн. килограммни ташкил этади ва фақат  унинг 30 фоизигина қайта ишланади.

GLC1_0

Биргина Ўзбекистонда   186 та чиқинди полигонлари мавжуд бўлиб, уларга  33,4 млн.тонна чиқиндилар кўмилган. Бундан ташқари  2016 йилда 566  та санкцияланмаган чиқиндихоналар рўйхатга олиниб, уларга кунига 15,3 минг тоннага яқин чиқинди ташланади.  Мазкур муаммони ҳал этишда Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2017 йил 21 апрелдаги “2017-2021 йилларда маиший чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш тизимини тубдан такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори  экология ва санитария муҳитини янада яхшилаш, аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш, маиший чиқиндиларни тўплаш ва ташиб кетишни тартибга солишда  олдинга ташланган қадам бўлди. Ҳозирда чиқинди муаммосини бартараф этиш бўйича республикамизнинг барча вилоятларида  чора-тадбирлар белгиланган. Аммо афсуски орадан ярим йил вақт ўтганига қарамай, бу борада сезиларли даражада олға силжиш бўлганича йўқ. Ҳануз  вилоятларда Президентимизнинг 2916-сонли қарори билан “Тоза ҳудуд” ДУК Экология ва атроф-муҳит муҳофазаси вилоят бошқармалари тассаруфида ташкил этиш жараёни жуда ҳам секинлик билан кечмоқда.

био

Аҳолининг айнан бу борадаги маданиятини шакллантириш муаммоси эса ҳанузгача долзарбдир. Чунки оилада табиатга меҳр уйғотиш борасида тарбиянинг аксарият ҳолатларда йўқлиги, ўқув муассасаларида мазкур йўналишлардаги мавжуд фанларга нисбатан оз соат ажратилганлиги, аҳоли пунктларига ахлат қутиларининг етарлича ўрнатилмаганлиги, чиқиндиларни қайта ишлаш даражаси пастлиги, заҳарлик кимёвий моддаларга эга маиший чиқиндиларни қайта ишлаш ва утилизацияси талаб даражасида эмаслиги ушбу муаммонинг янада кучайишига олиб келмоқда.

Республикамиз табиатига бевосита салбий таъсир кўрсатиб келаётган ва ўз орқасидан янги экологик муаммоларни келтириб чиқарган Орол муаммосини четлаб ўтиб бўлмайди.

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси спикери ўринбосари Борий Алихоновнинг айтишича, ўтган давр мобайнида Орол денгизи сатҳи 29 метрга пасайган. У ердаги 20 та эндемик балиқ туридан бирортаси қолмаган. Орол денгизининг ўрнига майдони 5 млн. квадрат метрга эга бўлган Оролқум пайдо бўлган. Орол денгизининг қуриши туфайли юзага келган экологик фожиа Орол ҳавзасидаги ва унинг атрофидаги аҳоли пунктларидаги барқарор ҳаётни қарийб издан чиқарди. Нафақат ичимлик суви, балки ижтимоий ҳаётнинг деярли барча жабҳалари учун ҳам оби ҳаёт тақчиллиги юзага келди. Ушбу экологик фожиа Оролбўйи ҳавзасида яшовчи кўп миллионли аҳолининг турмуш тарзига салбий таъсир кўрсатди. Яна бир муҳим жиҳати шундаки, бу экологик таназзул бир-бирига узвий боғлиқ бўлган ва халқаро аҳамият касб этувчи ижтимоий-иқтисодий муаммоларнинг яхлит ва мураккаб мажмуини вужудга келтирди.

5026438

Мамлакатимизда асосий экологик муаммолардан яна бири чўлланиш ва биохилмахилликнинг йўқолиб боришидир. Республика Фанлар академияси маълумотларига кўра, Ўзбекистон флорасида ўсимликларнинг 4500 дан ортиқ тури мавжуд. Уларнинг 3000 дан ортиқ тури ёввойи ҳолда ўсади. Республика фаунаси умуртқали ҳайвонларнинг 688 тури (сутэмизувчилар — 105, қушлар — 441, судралиб                                                    юрувчилар — 60, амфибиялар — 3 ва балиқлар — 76) мавжуд, умуртқасиз ҳайвонларнинг турлари эса 15 мингдан ортиқ. Ўсимлик ва ҳайвонот дунёси объектларидан самарали ва оқилона фойдаланиш мақсадида Фанлар академиясининг Биохилмахилликдан фойдаланиш бўйича Идоралараро комиссия томонидан 1991 йилдан бошлаб ҳайвонот дунёсини табиатдан олишнинг рухсат этилган квоталари, 1993 йилдан эса ўсимлик хомашёсини тайёрлаш бўйича квоталари ўрнатилди. Аммо ҳудудларнинг ўзлаштирилиши, урбанизация жараёнининг тезлашуви, браконьерлик ҳамда инсоннинг табиатдан устун бўлишга ҳаракати оқибатида Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига ўсимликларнинг 163 тури, сут эмизувчиларнинг 23 тури, қушларнинг 48 тури, судралиб юрувчиларнинг 16 тури, балиқларнинг 17 тури, халқасимон чувалчангларнинг 3 та тури, моллюскаларнинг 14 тури ва бўғимоёқлиларнинг 60 тури киритилди. Турон йўлбарси, гепард, туркман мармар чурраги бутунлай йўқ бўлиб кетди. Вишилдоқ оққуш, йўрға тувалоқ, туркман қулони, Орол сулаймон балиғи, қоплон, сиртлон, тўхта тувалоқ, Орол мўйлабдори, морхўр, Бухоро хонгули, Осиё қундузи каби ҳайвон ва балиқлар сони узлуксиз камайиб бормоқда. Дарахтларнинг аёвсиз кесилиши, буталарнинг қупориб ташланиши экологиянинг инсонга мавжуд салбий таъсирини янада кучайтирмоқда.

- 1 гектар аралаш дарахтлардан иборат майдон бир йилда 3 тонна кислород ишлаб чиқариб, 54 тонна чанг ва 5 тонна С02 ни ютади, йўловчи йўлаклари бўйлаб “тирик девор” ҳосил қиладиган буталар транспорт шовқини, чангнинг олдини олади,  дейди Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш масалалари қўмитаси аъзоси Сергей Самойлов. – Тошкентдаги 1966 йилдаги зилзиладан сўнг аввало Тошкент шаҳри атрофида унинг “яшил халқаси”ни ташкил этиш мақсадида чинорлар экилган эди. Шаҳар кенгайиб улар ичкарида қолди. Айтиш жоизки ҳар бир дарахтнинг ўз яшаш муддати бор. Агарда терак 20-30 йил яшаса, чинорларнинг умри 40-50 йилдир. Бунда уларни узоқ умр кўрадиган Шарқий платан билан адаштирмаслик лозим. Кўп дарахтлар айнан шаҳарнинг сув,  канализация, иссиқлик қувурлари ўтган жойларда экилгани сабабли, уларни таъмирлаш учун дарахтларни олиб ташлашга тўғри келмоқда.

Афсуски бундай ҳолатни деярли барча вилоятларда кузатиш мумкин. Шаҳар ва қишлоқлар ҳавосининг тозалиги ўсимликлар ярусига боғлиқ. Бу майсалар, буталар, дарахтлардир.  Майсалар ердан кўтарилаётган чангни, буталар  машиналарнинг ис газларини, дарахтлар юқори қисмдаги чанглар ва  газларни тутиб қолади. Дарахтлардан албатта юзаси кенг бўлган турлари, яъни чинор, қайрағоч, каштан, эман ва бошқалар ҳам чанг ҳам ис газларини тутиб қолиш қобилияти юқори бўлганлиги сабабли уларни кўпайтириш яхши натижа беради. Шунинг учун ҳам қадимдан ота-боболаримиз чинор экишган. Чинор  нафақат соя берибгина қолмай, ҳавони чангдан тозалаган, унинг илдизлари танасига кўп сув йиғиши сабабли жазирама иссиқда атрофида ўзига хос ижобий микроиқлим ҳосил қилган. Бундан ташқари чинорлар Марказий Осиёнинг барча республикалари  иқлимига хос бўлган жазирама иссиқдан ҳам асрайди. Соясида ўзига хос микроиқлимни юзага келтиради. Инсоннинг кайфиятини кўтаради.  Игнабаргли дарахтлар бу вазифани тўлиқ уддалай олмайди. Албатта, дарахтлар кўпроқ чангни ютишлари учун юртимизда ёғингарчилик кам бўлганлиги сабабли уларнинг япроқларини вақти вақти билан ювиб туриш зарур.

Асосий муаммо эса юртдошларимизда экологик маданиятнинг етарлича шаклланмаганлигидир. Экологик  маданиятнинг асосини ташкил этувчи экологик тарбия албатта оиладан бошланиши, таълим муассасаларида давом эттирилиши зарур. Табиатга, инсоният келажагига бефарқ бўлмаган авлодни тарбиялаш, Сайёрамиз заҳираларини тежаб, фойдаланиш, табиатга устахона сифатида қараш эмас, балки уни онадек эъзозлаш яқин келажакда юз бериши мумкин бўлган кўпгина экологик фалокатларнинг олдини олиш имконини беради.

Ҳар куни Ердан қарздорлигимиз ортиб бормоқда. Ушбу қарзни қайтариш учун эса биз битта кесилган дарахт ўрнига 10 та янгисини экишимиз, ўсимлик ва ҳайвон турларининг йўқ бўлиб кетишини олдини олиб, йўқолган турларни тиклашимиз, глобал иқлим ўзгаришига сабаб бўлаётган ис газларининг миқдорини деярли нолга туширишимиз, ўсиб келаётган ёш авлодни табиатга, унинг неъматлари, ўсимлигу ҳайвонларга, қушларга нисбатан меҳр-муҳаббат руҳида тарбиялашимиз, табиатда салбий из қолдираётган ҳаракатларимиздан тийилишимиз лозим. Балки шунда елкамизни босиб турган қарздан қутилиб, фарзандларимиз учун чиқиндидан ҳоли яшил ўтлоқни, ариқдан ичса бўладиган зилол сувларни, ис газлардан ҳоли тоза ҳавони, кимёвий ўғитлар билан ишлов берилмаган унумдор тупроқни, булбуллар хонишига тўлган гўзал Ватанни қолдириш имконига эга бўламиз.

Наргис ҚОСИМОВА

 

,

Ўтириш – соғлиққа зарар

утириш

Сўнгги пайтда кишилар кўп вақтини ўтирган ҳолда, кунини ортиқча жисмоний ҳаракатларсиз ўтказишга одатланиб қолди. Бунга аввало, замонавий офис иш тартиби ҳамда иш столида ишлашнинг бир неча қулайликлари сабаб бўлаётган бўлса, технологик инқилоблар «ўтириш» жараёнини тезлаштириб юборди. Негаки, ходим эндиликда почтага чопиб чиқиши, мурожаатлар бўйича узоқ йўл юриши шарт эмас, ҳаттоки, тушликни ҳам иш жойига буюртма қилиш мумкин. Бунинг учун биргина компьютер сичқончасининг ҳаракати етарли.

Бир неча йиллар давомида таъкидлаб келинганидек, узоқ вақт ўтириб ишлаш соғлиқ учун зиён, демоқчи эмасмиз, балки у ўта хавфли жараёнга айланиб улгурди. Бир гуруҳ немис олимларининг тадқиқотлари натижаси шуни кўрсатадики, кун давомидаги ҳаракатсизлик юрак касалликлари, диабет, ўсимта дардини пайдо қилишидан ташқари, инсон ўлимига сабабчи бўлиши мумкин. Бу хулоса спорт билан шуғулланиб келган «​ўтирувчи»​га ҳам тегишли эканини унутмаслик лозим. Шунинг учун, замонавий қараш билан айтсак, ҳаракатсизлик ёки ўтириш — замонавий чекиш тури.

Бу ўринда кишининг соғлиғига путур етиши неча соат ўтириб ишлаганига эмас, балки танаффуслар чоғида ҳаракатланиши, қадам ташлаб, машқлар бажаришига боғлиқ. Келиб чиқиши Жанубий Америкадан бўлган 12 минг нафар 40 ёш атрофидаги эркак ва аёл қатнашган кузатувлар чоғида бу масалага янада ойдинлик киритилди. Хулоса юқоридаги назарияни исботлаб бера олди.

Нью-Йоркдаги Колумбия Университети ходими Кейт Диазнинг Circulation махсус журналига айтишича, бир суткада 10 соатга яқин ҳаракатсиз, ўриндиқда ўтириб ишлаган ходим, агар у ҳар 30 дақиқада танаффус олмаса, организмида инсулин гармонига жавоб бериш сусаяди. Халқчил қилиб айтганда, ўтирган сари қон таркиби қандга бойиб боради. Қанд касаллигини келтириб чиқараётган узоқ вақт ҳаракатсиз ўтириш ва глюкоза метаболизмининг бузилишини ҳеч қандай спорт, уйқу, тўғри овқатланиш ҳам «​тўғрилаб»​​ кета олмайди.

Мунтазам офисда ишлайдиган ходимлар бундай хавфдан қандай қутулиши мумкин? Ремшейд кардиологи, шифокор Герберт Лёлльгеннинг айтишича, маслаҳат ўша-ўша, ўзгармайди: 30 дақиқадан ошмай, танаффус қилиш ва ҳаракатланиш керак.

Масалан, офисда ҳаракатланишни кўпайтириш учун сунъий равишда принтерни битта ўрнатиш, ичимлик, совуткични бурчакка қўйиш мақсадга мувофиқ бўлади. Иш кунида майда харидлар учун чиқиб-келиш ҳам фойдали. Айрим немис шифокорлари эса дори-дармон ўрнига беморга ҳаракатланиш зарурлиги қайд этилган йўриқнома ёзиб бериши одатий ҳолга айланиб бормоқда.

Жасур  ТОЖИБОЕВ тайёрлади

ХАЛҚАРО ДEНГИЗ КУНИ (СEНТЯБРЬ ОЙИНИНГ ОХИРГИ ҲАФТАСИ)

Халқаро денгиз куни (Wорлд Маритиме Дай) Халқаро денгиз ташкилоти (ИМО) томонидан таъсис этилган бўлиб, 1978 йилдан нишонлана бошланган ҳамда БМТнинг халқаро кунлар тизимига киритилган. Халқаро денгиз кунида денгиз орқали ташиладиган юкларнинг экологик хавфсизлиги ҳамда биоресурсларни сақлаш муаммоларига эътибор қаратилади. Халқаро денгиз куни 1980 йилга қадар 17 март санасида нишонланган, кейинчалик сентябрь ойига кўчирилган. Ҳар бир давлат мазкур санани сентабр ойининг охирги ҳафтасидаги қулай кунга белгилайди. Денгиз куни анъанавий тарзда болалар боғчалари, мактаблар, кутубхоналарда танловлар ташкил этиш йўли билан нишонланади. Шунингдек, болаларга сувости бойликлари ҳақида ма’лумотлар берилади, денгиз ва океанларнинг инсон ҳаётидаги аҳамияти тушунтирилади. Байрамни муносиб нишонлаш учун денгиз атрофи турли чиқиндилардан тозаланади, денгиз ва унинг бойликларини асраш мақсадида тадбирлар уюштирилади.

Н.ҚОСИМОВА

инсон умри

ИНСОН УМРИ НЕЧА ЙИЛ ДАВОМ ЭТАДИ?

Нидерландиялик олимлар инсон ҳаёти давомийлигининг ўртача максимум даражасини маълум қилишди. Олимлар Нидерландиянинг 75 минг фуқароси неча ёшда вафот этганини статистик таҳлилдан ўтказишди. Улар сўнгги 30 йил давомида оламдан кўз юмишган ҳамда ёшлари 94 йилдан катта бўлган. Аёллар учун ҳаёт давомийлигининг максимал даражаси 115,7 йилни ташкил этган бўлса, эркаклар учун — 114,1 йил. Таъкидланишича, сўнгги йилларда бу кўрсаткич ошмаган, гарчи Нидерландияда узоқ умр кўрувчилар сони уч баробарга кўпайган. Тадқиқотчиларнинг аниқлик киритишича, олинган маълумотлар тахминий бўлиб, алоҳида ҳолатларда узоқ умр кўрувчиларнинг ёши 120 йилга ҳам етиши мумкин.

Фотима ЧОРИЕВА тайёрлади

ЕРНИНГ ҲИМОЯ ПАРДАСИ МУСТАҲКАММИ?

images

Ер юзининг ҳимоя қобиғи ҳисобланган озон қатламининг емирилиши бутун дунё мамлакатларини ва шу билан бир қаторда, Ўзбекистонни ҳам хавотирга солиб, долзарб муаммога айланиб бормоқда. Ушбу муаммонинг ечимини топиш ва сайёрамиз табиатини муҳофаза қилиш Ердаги ҳаёт учун Озон қатламини ҳимоя қилиш борасидаги Ўзбекистон Республикасида Вазирлар Маҳкамасининг “Озон қатламини ҳимоя қилиш соҳасидаги шартномалар бўйича Ўзбекистон Республикасининг халқаро мажбуриятларини бажариш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори доирасида амалга оширилмоқда.

Энг кўп озон стратосферада тўпланиб, у Озон қатлами деб аталади. Стратосферада ҳаво умумий зичлигининг пасайиши натижасида ҳаво ҳарорати аста-секин кўтарилади, озон концентрациясини ошиб бориши кузатилади. Ҳаво қатлами яхши исийди, чунки нурлари таъсирида бўлаётган озон парчаланиши иссиқлик чиқиши билан бирга кечади.Натижада Ер юзида ҳаётни ҳимоя қилиш учун энг асосий жараён юз беради, ўткир ультрабинафша нурларининг бир қисми ютилади.Агар Қуёш нурлари ерга буткул тушса у ҳолда ҳайвонлар ва ўсимликлар гўёки улкан товада қовурилгандек қовжираб кетади.бизга ультрабинафша нурларининг бир қисмидан камроғи Ҳам етади, акс ҳолда организмга куйиш, тери саратони, кўриш нурини пасайиши, масалан, кўз касалликларидан катарактанинг авж олишига сабаб бўлади. Озон қатлами асосан атмосферанинг Ердан таҳминан 15 дан 50 кмгача масофада бўлган қуйи қисмидан ўрин олган. Озон қатламидаги озон моддаси (О3 ), азот оксиди ( NO), гидроксил ( ОН), атомли хлор ( СI ) ва бром (Br) каби эркин радикал катализаторлар билан парчалиниши мумкин.Инсоният узоқ йиллар мобайнида музлатгич қурилмалари, ҳаво совутгичлари, ўт ўчириш қуроллари, пеноматериаллар, аэрозолларни ишлаб чиқариб ва улардан кенг миқёсда фойдаланиб келмоқда. Бундан ташқари, одамлар тиббиёт ускуналарини стериллаш ва қишлоқ хўжалигида дезинфекция тадбирларида, нефтни қайта ишлаш заводларида катализатор сифатида, эритгичларда, ёғсизлантириш қўлланмаларида, реактив двигателларда ва яна бошқа кўпгина соҳаларда озон емирувчи моддалар қўлламоқдалар. Натижада хлор ва бром каби озон емирувчи моддалар концентрацияси ортиб бормоқда.БМТнинг атроф муҳитни муҳофаза қилиш Дастури асосида 1985 йилда Озон қатламини муҳофаза қилиш Вена конвенцияси ва 1987 йил 16 сентябрда 24 та мамлакатдан йиғилган гуруҳ раҳбарлари озонни емирувчи моддалар бўйича Монреаль шаҳрида баённомани имзоладилар. Бугунги кунга келиб ушбу Монреаль баённомаси 198 та мамлакат томонидан ратификация қилинди ва ушбу давлатлар баённома рўйхатига киритилган 100 га яқин озонни емирувчи моддаларни ишлатишни белгиланган тартибда камайтириб бориш мажбуриятини олдилар.
Шунга қарамай, Ер юзининг ўрта кенгликларида озон қатлами тахминан 3-6 фоизга камайганлигини тасдиқловчи аниқ илмий-амлий далиллар бор. Озон қатламининг емирилиши натижасида Ерга етиб келадиган Б ультрабинафша нурлари (УФ-Б) кўпайиб, ўз ўрнида тери саратони, иммунитет тизими кучсизланиши ва пардали катаракта, ўсимликлар ва ҳайвонот оламига сезиларли даражадаги жароҳатларни келтириб чиқаради.
Хусусан, фотосинтез жараёнининг кучсизланиши оқибатида ўсимликларда ҳосилдорлик пасаяди, палнктон ва фитопланктон сингари денгиз турлари хилма-хиллигининг кескин қисқариши каби саломатлик ва экологик муаммоларнинг вужудга келишига олиб келади.
Ортиқча исиш хавфи мавжуд бўлган мамлакатлар сирасига Хитой, Япония, Ҳиндистон ва тропик мамлакатлар киради.Бу каби мамлакатларда ҳаёт кечирувчи инсонлар Озон қатлами сийраклашуви натижасида кучайиб бораётган офтоб нуридан сақланишлари учун: қуёшнинг тик нурларидан ҳимоя қилувчи махсус бош кийим кийиб юриши, кўзни ҳимоя қилувчи махсус кўзойнак тақиб юришлари лозим. Озон қатлами азот оксиди, гидрооксил, атомли хлор ва бром каби эркин радикал катализаторлар билан парчаланиши мумкин. Аэрозоллар, дезодорантлар, инсектицидлар ва бошқа маҳсулотларда ишлатиладиган, таркибида хлор-фтор-углерод мавжуд бирикмалар, бромли метил мазкур қатламга салбий таъсир кўрсатади. Лекин озонга ўт ўчиришда қўлланиладиган таркибида углерод ва галогенлар (фтор, бром, баъзиларида хлор) бўлган кимёвий бирикмалар энг кўп зарар етказади.
Ишлаб чиқаришнинг ривожланиши асосан техника ва технологиялар билан боғлиқ. Лекин масаланинг иккинчи томони ҳам бор. Ишлаб чиқариш жараёнида, шунингдек, таркибида ОЕМлар бўлган техникалар, буюмлардан оқилона фойдаланмаслик табиатга, жумладан, озон қатламига кучли салбий таъсир кўрсатади. Масалан, айрим маҳсулотлар, жумладан, совутгичлар ва сунъий иқлим ҳосил қилиш тизимларида фойдаланиладиган хлор¬фторуглеводород (ХФУ)лар «бошланғич галоген газ» кўринишида атмосферага кўтарилиб, стартосферага етиб боргач, парчаланиб, ўзидан озонни емирадиган хлорли атомлар ажратади. Муҳофаза қатламининг юпқалашиши ёки унда «тешик»лар пайдо бўлиши оқибатида қуёшдан тараладиган ультрабинафша нурлар оқими кўпайиб, тери саратони, иммунотизим кучсизланиши, парда катаракти касалликларига, фотосинтез сустлаши натижасида эса ўсимликлар ҳосилдорлиги пасайишига олиб келади
Вена Конвенциясига қўшилган ва Монреаль Баённомасини маъқуллаган мамлакатимизда озон қатлами емирилиши олдини олиш чора-тадбирлари амалга оширилмоқда. Мана ўн икки йилдирки, Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ҳузуридаги Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш Бош бошқармасида Озонни Емирувчи Моддаларни алмаштиришни бошқариш офиси фаолият кўрсатиб келмоқда. ОЕМдан фойдаланишни тўхтатиш бўйича Миллий дастур ва бошқа экологик лойиҳаларни амалга ошириш борасида унинг зиммасига катта масъулият юкланган.
Ҳозирги пайтда мамлакатимизда маиший техникалар (масалан, совутгичлар) ва қатор маҳсулотларни ишлаб чиқаришда озон қатламини емирувчи моддалар ўрнига улар ўрнини босувчи бирикмаларни қўлланиш чоралари кўрилмоқда. Айни пайтда импорт қилинадиган буюм ва техникаларда ана шу меъёрларга риоя этилгани жиддий назоратда турибди.
Борлиққа салбий таъсир кўрсатадиган омилларни англаш кишиларда уларга ўз имконияти даражасида қарши курашни эҳтиёжга айлантиради.  Бу эса экологик маданиятга боғлиқ.

Н.Қосимова

ЧИҚИНДИЛАРГА БЎЛГАН МУНОСАБАТНИ ЎЗГАРТИРИШ ВАҚТИ КЕЛДИ

скачанные файлы

Мамлакатимизда ҳаётининг барча соҳаларида амалга оширилаётган туб янгиланишлар, модернизациялаш ва ислоҳотлар албатта халқимиз турмуш даражасини яхшилаш ва оширишга қаратилган бўлиб хизмат қилмоқда. Барча жабҳалар қатори экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида  хам ўзгаришлар амалга оширилмоқда.

Ҳозирги кунда аҳоли сонининг ва саноат  корхоналарининг жадал ривожланиши ҳамда ортиб бориши билан бир қаторда экологик муаммолар ҳам ортиб бормоқда. Бу муаммолар инсон фаолияти натижасида айниқса яққол намоён бўлмоқда. Ривожланган мамлакатларнинг тажрибаси шуни кўрсатмоқдаки, экологик муаммоларга бефарқлик жуда катта ҳам иқтисодий ҳам ижтимоий инқирозни келтириб чиқаради. XX-асрнинг иккинчи ярми XXI-аср бошларига келиб экологик муаммолар сирасига “Чиқиндилар” муаммоси ҳам келиб қўшилди.

Чиқиндилар – бу оддий қилиб тушунтирганда, асосий ишлатилгандан кейин олиб ташланадиган, ёхуд яроқсиз, нуқсонли ҳамда ўзини истеьмол хусусиятларини йўқотган, ишлатилмайдиган маҳсулот(товар)ларни тушунамиз. Табиий фанлар нуқтаи назаридан ҳар қандай моддадан бирон-бир тарзд назарий фойдаланиш мумкин. Бу ҳар қандай чикиндини иқтисодиётда потенциал хом ашё ёки иккиламчи ресурс сифатида ишлатиш мумкинлигини англатади.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, маиший чиқиндилар бутун дунёда арзон хомашё бўлиб ҳи­собланади. Ривожланган мамлакатлар тажрибаси чиқиндиларнинг 85 фоизини қайта ишлаш мумкинлигини кўрсатмоқда. Хитойда металлдан ясалган буюмларнинг 33 фоизи, жун, ипак ва чармдан таёрланган буюмлар, ҳатто атторлик буюмларининг 34 фоизи турли хил чиқиндиларни қайта ишлаш орқали тайёрланади. Японияда эса резина маҳсулотларининг 34 фоизи, қоғоз ва картоннинг 54 фоизи, шиша буюмларнинг 43 фоизи чиқиндини қайта ишлаш ҳисобига тайёрланади. Бу мамлакатлар чиқиндига кераксиз муаммо сифатида эмас, балки хом ашё сифатида қарашади.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 21 апрелдаги  «Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви тизимини такомиллаштириш тўғрисида»ги ПФ-5024-сонли Фармонига мувофиқ ҳамда чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш тизимини тубдан такомиллаштириш ва ривожлантириш, муносиб яшаш шароитларини яратиш, республикада санитария ва экологик вазиятни яхшилаш, аҳоли турмуш даражаси ва сифатини янада ошириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 21 апрелдаги «2017 — 2021 йилларда маиший чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш тизимини тубдан такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ–2916-сонли қарори имзоланди. Мазкур қарорни амалга ошириш мақсадида Қорақалпоғистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қўмитаси, вилоятлар экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармалари ҳузуридаги «Тоза ҳудуд» давлат унитар корхоналари ва мамлакатимиз шаҳарларида, шунингдек, туманлар ҳокимликлари ҳузуридаги ободонлаштириш бошқармаларининг чиқиндиларни олиб кетиш бўйича хизмат кўрсатадиган участкалари негизида уларнинг филиаллари очилди. Бухоро вилояти шахар ва туманлари Ободонлаштириш бошқармалари таркибидаги “Санитар тозалаш” участкалариинг мавжуд асосий воситалари тўлиқ хатловдан ўтказилиб, “Тоза ҳудуд” давлат унитар корхонаси балансига қабул қилиб олиш ишлари якунига етказилмоқда. Қарорда келтирилган намунавий стуруктура асосида вилоят ,,Тоза ҳудуд” ДУК ва туман филиалларининг штат жадваллари ишлаб чиқилди. Бухоро вилояти ,,Тоза ҳудуд” ДУК ўз таркибини ёш, малакали, ўз ишининг мутахассиси бўлган ёш кадрлар билан тўлдириб бормоқда. ,,Тоза ҳудуд” ДУК албатта вилоятимиз салохияти ва имкониятларидан  кенг фойдаланилган ҳолда вилоятимизни Республикамиздаги энг тоза ҳудуд мақомини олишига бор куч имкониятларини ишга солади.

Юртбошимиз Шавкат Мирзиёев томонларидан амалга оширилаётган бу ишлар Республикамиз аҳолиси учун қулай шарт-шароит,  муносиб турмуш даражасини яратиш, аҳолининг саломатлигини мустаҳкамлаш, шаҳар ва туманларимизнинг қиёфасини обод ва гўзал қилиш йўлидаги улкан амалий қадам бўлиб хизмат қилади.

Ўзбекистон Русаубликаси Президентининг ПФ-5024-сонли фармонига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси таркибида тегишли равишда Қорақалпоғистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармалари таркибида ,,Чиқиндиларнинг ҳосил бўлиши, тўпланиши, сақланиши, ташилиши, утилизация қилиниши, қайта ишланиши, кўмилиши ва реализациясини назорат қилиш” инспекцияси ташкил этилди. Мазкур инспекция қуйидаги вазифаларни:

(экологик вазият ёмонлашуви, ноқонуний чиқиндихоналар юзага келишини олдини олиш учун жойларда санитария жиҳатидан тозалаш ташкилотлари томонидан чиқиндилар ўз вақтида олиб чиқиб кетилиши устидан мунтазам равишда назорат олиб бориш;

чиқиндиларни жойлаштириш объектларининг санитария-экологик ҳолатини ўрганиш;

чиқиндиларни жойлаштирганлик учун компенсация тўловларининг ўз вақтида тўланиши ва ундирилишини таъминлаш учун белгиланган тартибда чоралар  кўриш;

чиқиндиларни йиғиш шоҳобчаларини белгиланган тартибда барпо этиш, чиқиндиларни ўз вақтида олиб чиқиб кетиш, ноқонуний чиқиндихоналар юзага келишига йўл қўймаслик, полигонларни бошқариш, шунингдек чиқинди билан боғлиқ ишларни амалга ошириш устидан назоратни ташкил этиш;

қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда рейд тартибидаги экологик назоратни ўтказиш, жойларда ноқонуний чиқиндихоналарни аниқлаш, уларни бартараф этиш чораларини кўрган ҳолда, мунтазам равишда мониторинг олиб бориш;

атроф муҳит ифлосланишига олиб келиши ҳамда аҳолининг ҳаёти ва соғлигига тахдид солиши мумкин бўлган вазиятларни аниқлаш ва бартараф этиш;

чиқинди билан боғлиқ ишларни амалга оширишда қонун ҳужжатлари талабларига риоя этмаганликда айбдор бўлган шахсларга нисбатан қонун ҳужжатларида назарда тутилган таъсир чораларини кўриш, белгиланган тартибда маъмурий жавобгарликка тортиш;

аниқланган ҳуқуқбузарлик ҳолатлари юзасидан, маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, санитария жиҳатидан тозалаш ташкилотларига, жисмоний ва юридик шахсларга уларни бартараф этишга қаратилган кўрсатмалар киритиш;

санитария жиҳатидан тозалаш корхоналари томонидан чиқиндилар ўз вактида олиб чиқиб кетилиши жадвалига риоя этилиши юзасидан назоратни амалга ошириш;

чиқинди полигонлари фаолиятини санитария-экологик талабларга мувофиқ ташкил этиш ва бажарилиш назоратини таъминлаш;

фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари билан биргаликда аҳоли ва юридик шахслар орасида профилактик ва ахборот-маърифий ишларни олиб бориш;

туман (шахар) микёсида чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга оширишнинг бутун цикли бўйича мониторинг олиб бориш;) амалга оширади ва чиқиндилар билан боғлиқ  муаммоларни бартараф этади.

Вилоятимизда жами бўлиб 15 та марказий чиқиндихоналар ва 4 та чиқиндиларни сақлаш учун мини полигонлар мавжуд бўлиб, чиқиндихоналарнинг жами эгаллаган ер майдони 120,77 гектарни, ахлат тўплагичлар сони 944 та, контейнерлар сони эса 557 тани ташкил этади.  Вилоятда йилига 189149 тонна маиший чиқиндилар ҳосил бўлади. Шундай экан ҳамжиҳатликда чиқиндилар билан боғлиқ ишлар амалга оширилилмаса бу аҳоли саломатлиги, вилоят обод ва кўркамлигига жуда катта зарар етказади. Бу шундан далолат берадики, чиқиндиларни бошқариш жараёнида коммунал хизматлар кўрсатиш қоидаларининг меъёр ва талабларига тўлиқ риоя этиш нафақат масъул ташкилотлар, маҳаллий ҳокимият органлари,  фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари балки вилоятимиз аҳолиси, истеъмолчиларнинг ташаббускорлиги ва фаоллигига ҳам боғлиқдир. Шундай экан чиқиндиларга бўлган муносабатимизни ўзгартириш вақти келди. Бу борада олиб борилаётган ислоҳотлар аввало халқимиз турмуш даражасини яхшилаш, сифатини ёқори босқичга олиб чиқиш ва энг асосийси инсон манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилганини англаб етиши муҳимдир.

   Бухоро вилоят Экология ва атроф-муҳитни

           муҳофаза қилиш бошқармаси

Бухоро шаҳар инспекцияси инспекторлари:                                           В. Жўрақулов,                                                                                                                          А. Эрдонов  

                                       

DSCN6686

ҲУҚУҚБУЗАРЛИК – ТАРАҚҚИЁТ ЗАВОЛИ

Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси томонидан навбатдаги экологик рейд ташкил қилинди. Бугунги кунда табиат муҳофазасида дарё ўзанларини тозалаш, унинг қирғоқларини хас-чўплардан, тўлиб қолган лойқалардан холи қилиш долзарб масалалардан бирига айланди. Бундан ташқари, сув ресурсларининг камайиб кетиши, дарёларда тошқинларга йўл қўймаслик учун қирғоқларни мустаҳкамлаш ҳам муҳим аҳамиятга эга.

DSCN6686

Аммо яна бир муҳим масала борки, унга эътибор қилмасликнинг ҳечам иложи йўқ. Ҳозирги кунда ўзини қўштирноқ ичида тадбиркор деб билган баъзи бир кимсалар дарё ўзанларини тозалаш, тартибга келтириш, дарё қирғоқларини мустаҳкамлаш ишларини олиб бориш баҳонасида у ерлардан қум-шағал материалларини қазиш ишларини жадаллаштириб юборишди. Бу, ўз навбатида, дарё ўзанини тозалаш ишлари ва уларни мустаҳкамлаш борасида ҳуқуқбузарликларни келтириб чиқармоқда. Хўжалик юритувчи субъектларнинг табиат моддий бойликларидан тизимсиз, хўжасизларча фойдаланиши нафақат сув сатҳи, унинг юқори ва ер ости сувларининг ниҳоятда пасайиб кетиши, дарё соҳилларининг вайрон бўлиши, ботқоқлашишига, балки атроф-муҳитга ҳам салбий таъсир кўрсатади.

Давлат экология қўмитаси томонидан оммавий ахборот воситалари вакиллари иштирокида ташкил қилинган рейддан кўзланган мақсад ҳам аслида шу. Рейд Тошкент вилояти Пскент ва Ўрта Чирчиқ туманлари ҳудудидан оқиб ўтувчи Оҳангарон дарёси ўзанларида бўлиб ўтди.

DSCN6687

Дарё ўзанларини тозалаш ва дарё қирғоқларини мустаҳкамлаш ишларини амалга ошириш борасидаги қонунчиликни ўрганиш асносида хўжалик юритувчи субъектлари томонидан давлат экологик экспертизаси хулосаси ҳамда рухсатномасига эга бўлмай туриб, ноқонуний равишда ер қаъри ва норуда фойдали қазилмаларни қазиб олиш ишлари амалга оширилаётгани аён бўлди.

DSCN6715

Мисол учун хўжалик субъекти томонидан ер сатҳидан баландлигини ўлчовчи нуқта (репер) ўзан тозалаш ва тўғрилаш ишларини бошлаш жойининг ўнг ва чап қирғоқларида ўрнатилмаган, зарур белгилар билан жиҳозланмаган ҳамда дарё ўзанида олиб бориладиган чора-тадбирлар ишлаб чиқилиб, Тошкент вилояти экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси билан келишилмаган.

Мазкур хатти-ҳаракатлар Ўзбекистон Республикасининг “Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида”, “Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида” ҳамда “Экологик экспертиза тўғрисида”ги Қонун талаблари ва бошқа норматив-ҳуқуқий актларнинг қўпол равишда бузилишига олиб келмоқда.

Рейд давомида хўжалик юритувчи субъектлар раҳбарларига амалдаги қонунчилик талабида ўз корхоналарининг фаолиятларини белгиланган тартибда тегишли экологик меъёрий ҳужжатлар билан таъминлашга доир ёзма огоҳлантиришлар берилди.

Бундан ташқари, экскаватор ҳайдовчилари Р.Бердиев, Қ.Одиловлар  ва юк автомашинаси ҳайдовчилари Ж.Тиллаев, Д.Икромовлар (исм-шарифлари ўзгартирилган) белгиланмаган жойлардан қум-шағал қазиб олаётган ҳамда ташиб кетаётган пайтда Тошкент вилояти экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаси инспекторлари томонидан тўхталиб, қонунчиликда белгиланган ҳужжатлар расмийлаштирилди. Улар Ўзбекистон Республикаси МЖтКнинг тегишли моддалари билан маъмурий жавобгарликка тортилди.

Мазкур йўналишда амалий ишлар давом эттирилмоқда.

 

Анвар ШЕРОВ,

Давлат экология қўмитаси

Ахборот хизмати