All posts by Nargis Qosimova

БИЗ БИЛГАН ВА БИЛМАГАН ЧОЙ

51a0a8650dbc261496Чой ҳақида кўп ва хўп гапирилган. Ер шарининг бирор бир бурчаги йўқки, ушбу хўшбуй ичимлик севиб истеъмол қилинмаса. Тадқиқотчиларнинг фикрича, чой истеъмоли бўйича дунёда сувдан кейин иккинчи ўринда турар экан. Чойнинг кашф этилиши бир нечта афсоналар билан боғлиқ бўлиб, Хитойда  эрамиздан уч минг йил аввал император Чен Нунг бута тагида ўтириб қайноқ сувни  хўплаётганида пиёласига келиб тушган  бута барги унга ажойиб таъм беради. Ичимлик таъми ёқиб қолган император бута баргларини ериб, қуритиб сақлашни ва барча аҳоли уни истеъмол қилишини буюради. Бошқа афсонага кўра эса чой бутасини тасодифан ҳинд шахзодаси  Бадхидхарма Жанубий Хитой бўйлаб саёҳати давомида топган ва унинг баргларини чайнаб кўриб, уларнинг тетиклантирувчи кучига қойил қолган. Японияликлар ўз навбатида чой бўтаси шахзода Дарум медитация пайти ухлаб қолмаслик учун ўз киприкларини  кесиб, уларни кўмган ердан ўсиб чиққанига  ишонишади. Айтишларича, Дарум  аскарлари бута баргларини териб, уларни дамлашган. Ҳосил бўлган ичимликни эса ҳарбий юриш  давомида истеъмол қилишган.

Аслида чойнинг ватани Жанубий Ғарбий Хитой, Юқори Бирма ва Шимолий Вьетнамдир. Чой атамаси эса  шимолий хитойликларнинг cha сўзидан кириб келган бўлиб, чойни  Жанубий Хитойда   te, деб аташади ва бу сўз tee  сифатида Европа мамлакатлари халқлари тилига ўрнашган. Хитойда чой оммавий равишжа 350 йилларга келиб етиштирила бошланганлиги тарихий манбалардан маълум. Кўп йиллар давомида чой бутасимон ўсимлик дея ишониб келинган бўлса,  1763 йили Бирманинг Ассам вилоятида  чой дарахтини топишган ва шундан сўнг “ассам чойи” нави тез орада оммалашган. V асргача чой дори сифатида истеъмол қилинган бўлса, Х асрдан бошлаб у Хитойда миллий ичимликка айланади.  Европага чой XVI – XVIII асрларда португалия ва голландияликлар томонидан олиб кирилади. Чой   Ява, Суматра, Вьетнамда  XIX асрда экила бошланади,  ХХ  асрниннг бошларида эса Италия, Жанубий Швейцария, Австралияда  етиштириш йўлга қўйилади.

Чой ичинг ва ёшаринг

Қадимги хитойликлар чойни “ҳаёт олови” деб аташган. ХVIII асрда Япония императорининг хос шифокори чойни қонни тозалашда, кўз нурини ўткирлашда, жигар ва талоқ фаолиятини яхшилашда,  тетиклик бахш этиб, кайфиятни кўтаришда фойдаланган. Бугунги кунда чойнинг инсон организмига ижобий таъсири тўлиқ ўрганилиб,  у барча ҳаётий функцияларни кучайтириши аниқланган. Чой ичган одам оч қолмайди, чанқоқликни босади, кайфиятни кўтаради. Шунинг учун ҳам  Хитой, Корея ва Япония армияларида  чой асосий озиқ-овқат тури сифатида зобитлар овқатланишига киритилган. Чойда 130 дан зиёд турли хил моддалар аниқланиб, уларнинг асосийси таниндир. Қуритилган чой баргларида 16% гача танин, 0,007% эфир мойлари, катехин мавжуд бўлиб, улар қон томирлар эластиклигини сақлаб, атеросклероз касаллигининг олдини олади. Юрак-қон томир касалликларида чой тинчлантирувчи восита  сифатида хизмат қилиб, томирларни кенгайтиради, қон босимини меъёрлаштиради, қон айланишини  яхшилайди, бош оғриғи, қулоқдаги шовқинни камайтиради. Катехинлар ичакдаги моддалар алмашинувини тезлаштиради, мушаклар эластиклигини сақлаб, тез қаришнинг олдини олади. Шунингдек  чойдаги  кофеин ва теобромин инсоннинг доимо тетик бўлишига хизмат қилади. Чой  бўйрак касалликларида энг яхши даводир. У ўткир  ва хроник нефритларда ҳам зарар келтирмай, иштаҳа юқолиши, умумий  ҳорғинликнинг олдини олади. Шамоллаш пайти ичилган чой нафас олиш йўлларида ҳужайраларнинг янгиланишига сабаб бўлади. Бу эса касалликнинг тезроқ  чекинишига олиб келади. Чойдаги В2  ўз навбатида терининг чиройли ва таранг бўлишини таъминлайди. Ширинсизликсиз ичилган чой тишларни мустаҳкамлайди. Чунки унинг таркибидаги фтор тиш эмалини мустаҳкамлайди. Айниқса кўк чойни севиб истеъмол қилган одамларнинг асаблари тинчланади, унинг таъсирида мия кислородга тўйиниб, яхши ишлай бошлайди.

Чой организмдаги барча зарарли моддаларнинг кушандасидир. У хаттоки оғир металларни  чиқаришга, жигар, буйракни тозалаш , ошқозон фаолиятини яхшилаш хусусиятига эга. Албатта буларнинг барчаси чойнинг  навларига боғлиқ бўлиб, фақатгина ўзи истеъмол қилинса ва у тўғри дамлансагина фойда келтиради. Бўлмаса чой зарар ҳам келтириши мумкин. Жуда ҳам катта миқдорда чой солиниб дамланган бир чойнак чой юракка таъсир этиб, инсонни шокка тушириши ёхуд чуқур уйқуга элтиши мумкин. Қадимда хитойликлар “бир пиёла чой соғлиқ келтирар, икки пиёла чанқоқни қолдирар, учинчи пиёлани  ақатгина аҳмоқлар ичар” деб бежиз айтишмаган.

Чой дамлаш сирлари

Турли  хил халқларда чой ичиш маросимлари мавжуд бўлиб, японияликларда у эстетик-фалсафий характерга эга. Инглизлар чойни эрталаб соат  7 дан 9 лар орасида ва албатта  кечки 17 билан 18 орасида ичиб, бундай одат «five-o’clock-tea», “соат бешдаги чой» Кечкурун шотландияликлар “катта чой” ичишиб, унга тортилган турли ширинликлар аксарият ҳолатларда кечки овқатнинг ўрнини эгаллайди.    Ўзбекистонда чой куннинг ҳар соатида ичилади ва вилоятларга қараб турлича дамланади. Албатта, биринчи навбатда чойнинг таъмига сув таъсир этади. Булоқ сувига дамланган чойнинг таърифига сўз ожиз.  Кўп қаватли уйда истиқомат қиладиган одамлар албатта чойга ишлатиладиган сувни бир кун давомида тиндириб қўйишлари лозим. Чой учун сув қайнатганда унинг  ҳар тмонлама қайнашига эътибор бериш керак. Бир неча маротаба қайнатилган сув чой дамлашга ярамайди. Чойнинг қайси навини дамламанг аввало чойнакни иссиқ сувда чайқаш ва уни бўғда ёхуд қизиган печда бир неча дақиқа қиздириб олиш лозим. Бир чой қошиқда қуруқ чой солинган чойнак қора чой учун ярмигача, кўк чой учун учдан бир қисмигача қайнаб турган сув қўйилади ва чойнакнинг устини ёпган ҳолда 3-5 дақиқа тиндирилади. Сўнг қолган қайнаб турган сув қўйилиб, чой бир неча маротаба қайтарилади ва 2 дақиқа тиндирилади. Японияда аксарият ҳолатларда қуруқ чой устига  бир оз совуқ сув қўйилиб, чойнак 5 дақиқа бўғ устида ушланади, сўнг чойнакнинг ярмигача сув қўйилиб, яна 5 дақиқа бўғ устида тиндирилади ва чойнак тўлдирилиб яна 5 дақиқа чойнак қиздирилади. Қуруқ чой фақатгина  бир маротаба дамланади. Қайта дамланган чой ўзидаги  фойдали моддаларни йўқотади. Эрталабга қолган чойни ичмаслик зарур. Чунки бу чой инсон организмига фақатгина зарар келтириши исботланган.

Чойни нима билан ичиш керак?

Фойда учун чойнинг қуруқ ўзини ичган маъқул. Ширинликлар ундаги фойдали моддаларнинг фаоллигини сусайтиради. Қуритилган мевалар ҳар қандай чойхурликка мос келади. Хамирли ширинликлар ҳазми ёмон бўлганлиги сабабли чой уларнинг ҳазм бўлишини тезлаштиради. Аммо чойни шакар билан ичмаслик керак, чунки у чойдаги фойдали моддаларни “ўлдиради”. Сутли чой организм томонидан яхши ҳазм бўлади ва у кўп ҳолатларда шамоллаш, юрак ва буйрак касалликларида ишлатилади. Сут танин таъсирини нейтраллаштиради ва чойдаги бошқа моддалар фаоллигини оширади. Зираворлар – райҳон, занжабил, ялпиз, кардамон, зира, долчин, мурч билан дамланган чой шифобаҳш ҳисобланиб,  инсон организмидаги моддалар алмашинувини тезлаштиради. Саримсоқпиёз билан дамланган чой тиш оғриғини қолдиради.

Бир неча маслаҳат

Чой балиқ ҳидини юқотади. Чой шамаси гиламларни яхшигина тозалайди, чой дамламаси билан артилган ойнада доғ қолмайди. Шунингдек чой шамаси боғдорчиликда ҳам қўлланилиб, дарахт ва гуллар учун зарарли бўлган зараркурандаларни ўлдиради.

Наргис ҚОСИМОВА

ekobarqaror.uz билан экологик маданият сари

40871_1538399828823_2273057_n

http://ekobarqaror.uz сайти Ўзбекистон Республикаси аҳолисининг экологик маданиятини ошириш, ўз ўқувчиларига республикамиз ва дунё экологияси ҳақида хабардор қилиш, бу борадаги ҳуқуқий  билимини оширишга йўналтирилган бўлиб, бизнинг мақсадимиз  мўъжизакор Она табиатимизни асраш, кундан кунга тобора кескинлашиб бораётган экологик муаммоларни бартараф этишга ҳисса қўшишдан иборат.  Юртбошимиз  таъкидлаганидек, “Экология ҳозирги замоннинг кенг миқёсдаги кескин ижтимоий муаммоларидан биридир. Уни ҳал этиш барча халқларнинг манфаатларига мос бўлиб, цивилизациянинг ҳозирги куни ва келажаги кўп жиҳатдан ана шу муаммоларни ҳал қилинишига боғлиқ”.  Бугунги кунда  глобал экологик муаммолар, яъни:

-         Иқлим ўзгариши, озон қатламининг емирилиши;

-         Чўллашиш ва ернинг деградцияси;

-         Биохилма-хилликларнинг қисқариши;

-         Ичимлик сувининг ифлосланиши ва етишмаслиги;

-         Аҳоли сонининг ортиб бориши;

-         Ортиқча ҳажмдаги чиқиндиларнинг ҳосил бўлиши ва уларни зарарсизлантириш муаммолари;

-         Ўрмон ва тупроқ инқирози ва  бошқалар мазкур мавзуга жиддий ёндошишни,  табиатни, яъни Она Еримизни ўз уйимиздек асрашимизни, фарзандларимизга уни асл ҳолатда қолдиришни талаб этади. Дўппини олиб қўйиб, бир ўйлаб кўринг, бугун, айни дамда,  табиатни асраш учун сиз нима қилдингиз?

Барча фикрларингизни ва мақолаларингизни n.qosimova2012@yandex.com электрон манзилимизга юборинг. Улар албатта жавобсиз қолмайди.

Ҳурмат билан  Наргис ҚОСИМОВА

 

 

ФАРЁД

 

тигр

Қамишлар орасида дарёнинг ялаб ўтган кенг яланглигида қулоқларини чимирганича гоҳ оғзини ўтга текизаётган, гоҳ чўчиб, атрофга аланглаётган кийикни кўриб, оғзининг суви оқди. Қамишларнинг оҳиста шамолда чайқалиши унинг учун айни муддао эди. Уларнинг шитирлашидан юргани билинмас, шамол эса ўлжаси томондан эсаётгани учун, унинг борлигини сездирмас,  агар омади чопса ўлжаси бир неча дақиқадан сўнг ҳаётдан кўз юмишидан бехабар эди. Тўқайдан ялангликка яна уч-тўрт кийик чиқди. Икки қўзичоғини эргаштирган она кийик деярли ўтламай, фақат чор-атрофни диққат билан кузатар, бу эса уларга яқинлашишига ҳалақит берарди. Олдинга яна бир қадам босди-ю,  ўнг оёғини ерга босмай, қотиб қолди. Ана шу унинг хатоси бўлди. Она кийик паст овозда маъраб, кескин бурилди-да,  болаларини эргаштирганича ўзини тўқайга урди. Унинг орқасидан қолган кийиклар ҳам эргашишди. Фурсатни қўлдан бой бермаслик керак. У бор кучини тўплаб, олдинга интилди. Икки кун оч юргани, бурнининг тагидан “овқат” кетиб қолаётгани алам қилди. Шу заҳотиёқ бундан бир неча дақиқа очиқ  бўлган осмонда гумбирлаган овоз эшитилди. Орқа оёғи ёниб, оғриқ миясига урди-да, бир зум уни карахт қилиб қўйди. Ҳозиргина атрофни равшан қилиб турган қуёш нурлари йўқолиб,  зулмат ўз домига тортди…

-Тур болам алаҳлаяпсан, мана бу  сувни ичиб ол.

Амаллаб кўзини очиб, бир неча сония қаерда ётганини тушунмади. Сўнг боши устида пиёла ушлаб турган бувижонисини кўриб енгил тин олди. Пиёлани олиш учун туриб ўтирмоқчи бўлган эди,  чап оёғидаги кучли оғриқ, инграб юборишига сабаб бўлди.

-Йўлчи, сенга нима бўлди болам? Бирор еринг оғрияптими?

Кўрпани очиб, оёқларига тикилди. Чап оёғининг тўпиқдан сал юқори жойи қорайиб, яра ҳосил қилган. Худди ўқ тешиб ўтгандек бўлиб турган ярадан эса қон оқмоқда.

-Вой ўлай, ким сени бу аҳволга солди? Уйга келганингда соппа-соғ эдинг-ку? Бу яра қаердан келди? Қонни тўхтатиш керак. Ҳозир мен “Тез ёрдам” чақираман.

Сабиҳа ая югуриб, бошқа хоанага чиқиб кетди.  Йўлчи эса туш билан руё ўртасида бўлиб, ҳали ҳам карахт эди: “Нима бўлди ўзи? Менга ким ўқ узди. Нега мен кийикни овламоқчи бўлдим? Бунинг устига тўрт оёқлаб кетаётган эдим, шекилли..”. Айтгандай,  Ваҳобга телефон қилиш керак. Куни кеча  Амударёнинг йўқ бўлиб кетган тўқайларини қайтадан тиклаш борасида ўтказилган экспедиция пайтида топилган Турон йўлбарсининг жасадини нима қилди экан-а? Уни яхшилаб текшириб кўрмагунча,  музейга бериб юбормаслик керак. Ўзиям шу куни Ваҳоб билан иккаласининг роса омади келди-да. Илмий тадқиқот институтида бирга иш бошлашган, Ваҳоб Ўзбекистоннинг чўл зонасидаги тўқайларни тиклаш борасида илмий иш олиб бораётган бўлса, ўзи тўқайларда истиқомат қилган, ХХ асрнинг ўрталарида инсоннинг ваҳшийларча, эртанги авлодни ўйламай  қилган хатти-ҳаракати натижасида йўқ бўлиб кетган жониворларни, хусусан турон йўлбарсининг ҳаётини ўрганаётган эди.

Экспедициянинг иккинчи куниёқ  Қизилқумда бўронга дуч келишди. Шамол тингач эса,  бундан  ярим аср чамаси яраланиб, ташналикданми ёки кўп қон йўқотишданми ҳалок бўлган йўлбарснинг жасадига дуч келишди. Иссиқ, қуруқ қумда жасад айнан сақланган, ҳаттоки қурт-қумурсқалар ҳам унинг терисига зиён етказмаган. Бу табиатнинг яна бир сири. Бўрон эса мана сенга менинг туҳфам дегандай айнан унинг оёқлари остидаги жасадни очиб берди-я! Айтишларича, турон йўлбарсини сўнгги маротаба 1968 йилда Амударё бўйларидаги тўқайзорда кўришган экан. Йўлчи илмий ишини бошламасдан олдин кўпгина кекса овчилар, балиқчилар билан суҳбатлашди. Йўлбарсни кўрганлар унинг ўта ақлли, айёрлиги, бўйи икки метрдан ошиб, ингичка қора йўл-йўл чизиқлари ўзига ярашган, ёрқин оловранг  рангдалигини сўзлаб беришганди. Унинг орзуси турон йўлбарсини қайта тиклаш, унинг бутун ҳужайраларини топиб, клонини яратиш. Шу орзусига етаман деб турганда, бу яра қаердан пайдо бўлди экан-а?

Йўлчининг ҳаёлларини эшикдан кириб келган шифокор билан бувиси бузди. Шифокор диққат билан ярани кўздан кечирар экан, шубҳа билан йигитга қаради.

-Қизиқ, ўқ терингизни ялаб ўтган, аммо унчалик қон кўп кетмаган. Бирор одам билан урушмаганмидингиз? Дарҳол милицияга хабар бериш керак!

-Йўқ, йўқ. Мен ишдан тўғри уйга келдим. Бувим билан овқатландик. Кейин эса озгина компьютерда ишлаб, жойимга ётдим. Ишонинг, ҳеч қанақа яра йўқ эди. Қўрқинчли туш кўрдим. Уйғонсам,  кўрпам қон.

-Кечирасиз-у, яхши йигит, ҳуқуқ-тартибот органларига хабар бериш бизнинг бурчимиз. Бу чўпчакларингизни ўзингизни участкавойингизга айтасиз.

Шифокор шундай деганича ярани яна бир бор кўздан кечириб, унинг атрофларини спирт билан артиб,  малҳам қўйиб боғлади.

-Ҳозир мен билан касалхонага кетасиз, у ерда ярангизни тикамиз, яхшиямки ўқ суякка тегмаган, фақат терини ялаб ўтган.

-Аммо, мен..

-Вой, болам, кимларга аралашдинг…

Сабиҳа ая  кўзига ёш олди. Йўлчи бувисини тинчлантириб, оқсоқланганича шифокор ортидан тетик қадам ташлашга ҳаракат қилмоқчи бўлсада, ҳар оёғини босганда миясига урилаётган оғриқдан юзи буришганича эргашди. “Тез ёрдам” бир зумда уларни касалхонага етказди.  Деворлари оқ кафель билан қопланган хонада кушетка устига ётқизиб, Йўлчини “Тез ёрдам” шифокоридан қабул қилиб олган ёшгина йигит сирли  жилмайганича унинг оёғидан докани еча бошлади. Сўнг… ажабланиб Йўлчига қаради:

-Яра қани, ака?

Воажабо, оёғи ҳамон ачишиб, оғрияётган бўлсада, ярадан ном-нишон қолмаган, фақатгина ўрни сал кўкариб турарди, холос.

-Ҳазил ҳам эви билан-да. Бурибой ака ҳам ўқ теккан деб криминал қилвордилар. Бугун биринчи апрель эмас эди, шекилли?

Шифокорнинг юзидан уни лақиллатишгани учун жаҳли чиққани шундоқ билиниб турарди.

-Мен кетаверайми?

Йўлчи йўқолган яранинг жойиини пайпаслаб кўрар экан, шифокорга юзланди.

-Кетаверинг. Бўлмаса шу ерда ётиб қолмоқчимисиз?

Ҳеч нарсага тушунмаган Йўлчи енгил тин олганича, кўчага чиқди.

Сабиҳа ая неварасининг гапини эшитиб, калима қайтарди. Якка-ёлғиз неварасини ёмон кўзлардан асрашни илтижо қилиб дуо қилгач, Йўлчининг қистови билан ўз хонасига кетди. Бувисининг орқасидан эшик ёпилиши билан бўлиб ўтган воқедан ҳали ҳам ўзига кела олмаган Йўлчи жойига чўзилди. Кўз ўнгида ҳамон турон йўлбарсининг жасади. Уни нега отган овчи ўзи билан олиб кетмаган? Ахир йўлбарс териси ҳар доим ҳам жуда қиммат турган-ку?! Ёки яралангач, йўлбарс тўқайдан қочиб чиқиб,  чўлга яширинган. Бу пайти қум бўрони туриб, уни адаштирган. Кейин эса у қон йўқотиш-у, ташналикдан ўлган. Ёки  қум бурони натижасида тўқай четида ёввойи жийда тагига судралиб етиб борган йўлбарсни қум босган. У нафас ҳолсизланиб, қон юқотишдан, очлик ва ташналикдан улган. Ана шу фикри ҳақиқатга яқинроқ. Чунки жасаднинг олдида йиқилган жилон жийданинг  танаси ҳам бор эди-ку!

Ҳаёллар билан кўзи илинганини сезмай қолди.

Яна қамишзор. Бир зум ҳушини йўқотибди, шекилли, кўзини очганида бошида милтиқ ушлаган, шляпаси қийшайиб кетган одамни кўрди. Унинг ёнида яшил тусли олачипор кийимда паст бўйли,  ажин босган юзини сийрак тук қоплаган одамча, шляпалисига муте ҳолда тикилганча турарди.

-Яшанг Қаҳрамон ака. Мана буни қаҳрамонлик деса бўлади, бир отишда қулатдингиз-а. Бу жуда ҳам ноёб йўлбарс, анчадан бери кўринмай кетган эди. Яқинда браконьерларни пойлашга чиққанимда изларини кўриб қолдим. Сизга насиб қилибди-да. Терисини уйингизнинг тўрига осиб қўйсангиз, бирам ярашадики…

-Бўлди, бўлди. Кўп гапирма. Йўлбарс овлаш тақиқланганини биласан. Яна оғзингдан гуллаб юрма. Буни терисини ошлайдиган устанг борми?

Шляпали одам ёнидаги турган жиккакина одамчани жеркиб гапирди.

-Қаҳрамон Ёмонқулович, бу нима деганингиз? Сиз учун кетворган устани топамиз. Энди буни тезроқ терисини шилиб олиш керак. Гўштини шу ерда тулки-ю чиябўриларнинг ўзи тинчитади.

Кичкина одам этигининг қинидан пичоқ чиқариб,  қўлоғидан ушлашини билан бирдан жусаси бўйлаб алангаланган ғазаб, унга куч бағишлади. Иррилаганча ўрнидан сакраб туриб, қўлидаги пичоғи бор одамга ташланди. У эса қўрққанидан пичоқни ташлаганича, юзини қўли билан тўсиб, ерга йиқилди. Шляпалигиси эса милтиғини четга улоқтириб, ўзини қамишлар орасига урди. Ғажиб ташлаш учун ерда ётган одамнинг устига энгашгашдию, аммо ундан гупиллаб келаётган аччиқ, сассиқ ҳид, кўнглини беҳузур қилди. Тинмай додлаётган ана шу жирканч одамнинг ёқасидан тишлаб бир силкитди. Кейин эса уни ерга ташлаганича тўқайнинг қалинроқ жойига, ўзи доимо дам оладиган ёввойи жилонжийда томон кетди. Оёғи ҳали ҳам ачишиб оғрир, дам-бадам тўхтаб, ярадан оқаётган қонни яларди. Қани энди ҳозир ҳеч бўлмаса бир тишлам гўшт бўлса? Шу пайт кўкда калхатнинг чинқириғи эшитилди, бир неча сониядан сўнг эса кўкдан нақд тумшуғининг тагига  бир нарса “тап” этиб тушди. Бу кулранг турна эди. Калхат кўкда алам билан чинқирар, у эса тақдир туҳфаси бўлган таомни бир неча дақиқа ичидаёқ еб бўлган эди. Очлик жазаваси йўқолгач, оёғининг оғриғи ҳам пасайди. Жилон жийданинг тагига чўзилгунча, тинмай ярасини ялай бошлади. Бир оздан сўнг дарахт барглари орасидан юзига келиб тушаётган қуёш нурлари, пешонасини қиздирди. Уйқу элитиб, унда ўз ёшлигини кўрди.  У уч нафар ака-укалари билан баҳайбат йўлбарс атрофида умбалоқ ошиб ўйнар эди. Кимки юмалаб, она йўлбарснинг тумшуғи тагига келиб қолса, йўлбар уни ялар, тили бирам ёқимли эдики…

-Тур болам, кун ҳам ёйилиб кетди.

Кўзини очдм. Бувиси пешонасини силаганича неварасига ўйчан тикилиб ўтирарди.

-Кеча нима бўлди ўзи? Ҳеч нарсани тушунмаяпман?

-Сизни  жуда ҳам яхши кўраман, бувижон. Бирам қўлларингиз ёқимлики, худди йўлбарснинг тилига ўхшайди.

-Эсингни еганмисан бола… Ўхшатган нарсангни қара-ю! Бу турон йўлбарсини топаман деб, жинни бўлиб қолмасанг гўрга эди. Нонушта тайёр, юзингни ювиб, ширчойни ичиб ол. Бўлмаса ишингга кеч қоласан.

Йўлчи дўсти Ваҳобни йўлбарс жасади устида топди. Кўзойнагини ёш бўлишига қарамай, тўкилиб, сочи сийраклашиб қолган пешонасининг устига қўндирган Ваҳоб, ўйчан ҳолатда олдидаги оқ чойшаб устида ётган йўлбарсга тикилганича турарди.

-Нақадар ваҳшиймиз. Бизнинг фарзандларимиз турон йўлбарсини фақат мультфилм-у,  китобда кўради, холос.

Ваҳоб бу гапни ўзига-ўзи гапирдими ёки Йўлчигами билиб бўлмасди.

Йўлчи тезда оқ халатини кийиб, скальпель билан жасаднинг устига энгашди.

-Унинг тери ости ҳужайраларини текшириб кўришим керак. Зора бирортасида ҳаёт топилса. ДНКсини тикласам марра меники, жўра.

Эҳтиёткорлик билан йўлбарснинг кўкрак қафаси устидаги терига тиғ тортди.

-Юзингга ниқоб кийиб олмадингда, ўртоқ. Худо билади у нима касалликдан ўлган. Яна сенга ҳам юқиб юрмасин, Ваҳоб узоқроқ туриб  Йўлчининг ишини кузата бошлади.

-Кўп гапиргунча, менга ёрдам бер.  Ҳеч бўлмаса панжасидан ушлаб, тур.

Ваҳоб истар-истамас, йўлбарснинг тошдек қотиб қолган панжасига резина қўлқоп кийган бармоқларини истар-истамас югуртирди. Йўлчи кўзига лупа –кўзойнакларини тақиб, жасаднинг устига янада  яқинроқ энгашган эди, димоғига урилган аллақандай ҳиддан кўнги беҳузур бўлиб, уқчиб юборди.

-Айтмадимми сенга эҳтиёт бўл деб…

Ваҳоб бехосдан чаён чаққандек, панжани қўйиб юбориб, ўзини четга олган эди,  тошдек қотиб қолган йўлбарснинг олди оёғи энгашиб турган Йўлчининг бошига гурзи мисол урилди. Йигитнинг кўз олди қоронғулашиб, боши шилқиллаганича жасаднинг кесилган териси устига тушди.

-Ўртоқ, сенга нима  бўлди? Йўлчи қаёқдандир узоқдан элас-элас эшитилаётган Ваҳобнинг овозидан узоқлашиб яна ўзини қадрдон тўқайида кўрди. Бу сафар унинг ёнида онаси йўқ.. У яна қорин тўйғазиш илинжида туқай кезади. Афсус,  болалик чоғидан бери атиги 10 йил ўтар-ўтмас қадрдон туқайи анча сийраклашиб қолибди. Қум барханлари тобора дарё қирғоғига бостириб келмоқда. Бирдан шамол унинг димоғига хавотирли ҳидни олиб келди. Яқин атрофда одам бор. У бироз оқсоқланиб юргач, кўз олдига димоғдор шляпали киши келди. Айтгандай ўқ теккан оёғи ҳамон оғрияётган бўлсада,  яра битай деб қолган.  Вужудини ўртаётган қизиқиш уни одамлар томон етакласада, ҳамон оғрияётган оёғи уни хавфли жойдан узоқроқ қочишга ундарди. Аммо табиий қизиқиши кучлилик қилиб, у олға қадам босди. Икки- учта ўспирин бир-бирига ҳазил қилганича,  бири кўзига кўринган юлғун, селин,  оқ саксовул, қуёнсуяк, ёввойи жийдалар поясига болта урар, қолган иккитаси чопилганларини сал нарида турган эшак-аравага ортмоқда эди. Эвоҳ,  ҳар куни аҳвол шу, наҳот инсоният тўқайга болта уриши ўз илдизини чопиш билан баробар эканлигига тушунмаса?! Ахир шу атрофдаги қишлоқларни мана шу туқай боқади-ку! Энг асосийси дарё узанини қумга тўлишидан, қишлоқларни қум остида қолишидан сақлаб турибдику! Эҳ одамизот, намунча бефаҳм бўлмасак, фақат бугунги кун билан яшамасанг!!!

Ҳозир эса атрофда бирон бошқа жонзот кўринмайди. Албатта, бундай шовқин суронда ҳаттоки  юмронқозиқлар ҳам ўз инига кириб кетган. Тезроқ ана шу аянчли манзарадан қочиш учун, йўлбарс қарама қарши томонга бурилди. Бу ёқдан қўй-эчкиларнинг маъраши эшитилди. Очлик уни ўша томон ундади. Бир оздан сўнг итларнинг вовуллаган овози қулоғига чалинди. Йўқ, у ёққа ҳам бориб бўлмайди. Атроф қумлигидан яқин қишлоқ аҳолисининг бари шу ерда қўй-сигирини боқади. Пода эса йўлида учраган гиёҳни супуриб кетаяпти. Айниқса одамлар Амунинг сувини тўсиб Тахиатош ва Туямуйин сув омборларини қурганидан кейин аҳвол чатоқлашди. Шу пайтгача йилига икки маротаба юз берадиган сув тошқини натижасида барқ уриб  турган ўт-ўланлар ҳам, сувсизликдан кўкармай қўйди. Уларнинг қолган қутганларини эса одамларнинг моли пайҳон қилиб, йўқ қилмоқда. Қани энди ёнида ака-укаси бўлса, одамларнинг адабини берар, қадрдон туқайини сақлаб қоларди. Аммо акасини ўтган йили машинада келган, ўнга яқин одам, ялангликка ҳайдаб чиқариб, отиб ўлдиришган. Сўнг унинг атрофида ўтириб олиб,  роса шишаларда олиб келган қандайдир суюқликни ичишган эди. Укасини эса кичиклигидаёқ  ушлашиб,  аллақаёққа олиб кетишди. Доно қарғанинг айтишича у укасини дарё узанида жойлашган азим шаҳарда, қафас ичида кўрганмиш. Энди эса унинг ҳеч кими йўқ. Қавми аллақачон одамизотнинг ваҳшиёна ҳаракатлари натижасида қирилиб кетди. Ёлғиз ўзи туқайга ҳукмрон. Йўқ, у аллақачон тахтдан тушган. Унинг наъраси туқай жониворларини зир титратсада, йўлбарсдан кўра улар одамдан кўпроқ қўрқишади. Тан олиш керак, одамнинг  ҳидини сезиши билан, ўзининг ҳам эти жунжикиб, оёқлари қалтирай бошлайди. Орқага, қадрдон жилонжийдасининг остига қайтиш керак.

Йўлбарс ҳорғин шимол томон бурилди. Аммо бирдан турган жойида тек қотди. Шундоқ унинг рўпарасида  жимжимадор шохларини кўз-кўз қилганича хонгул-бухоро буғуси турарди. Нега буғу ундан қочмаяпти? Наҳотки ана шу беозор жонивор ҳам ундан қўрмай қолган бўлса?

-Салом, Йўлбарсбек!

Хоншул бошини хиёл эгиб, олдида турган йиртқичнинг кўзларига тик боқди.

-Мен қавмим номидан сен билан гаплашгани келдим. Балки бироз душманлигимизни унутиб, суҳбат қурармиз, чунки муаммомиз бир. Бизга бош бўл! Она тўқайимизни асраб қолайлик. Биз доимо сенинг ўлжанг бўлиб келган эдик. Аммо ҳозир барчамиз одамизотнинг ўлжасимиз. Мен ёлғиз эмасман. Чиқаверинглар….

Хонгулнинг орқасидаги буталар орасидан қўрқа-писа аввалига хива тустовуғи, сўнг қарақал, жийрон, йирик эчкиэмар, тўқай мушуги, ёввойи чўчқа, Преживальск оти ҳамда ёввойи эшак – қулон, бўрсиқ, кўрсичқон, тоғай қуён, каламуш, типратикан, ондатра кўринди. Бир паснинг ичида ён атрофдаги буталарга, чумчуқ, зарғалдоқ, бедана, дарё қайирлари, қирғовул, ғоз, ўрдак,  кўлранг турна, лайлак, балиқчи, бирқозон келиб қўнишди. Йўлбарс ён-атрофига аланглаб ҳеч нарсани англамади. Кун бўйи озиқ илинжида туқай кезади. Аммо уларнинг ҳеч бирини учратгани йўқ. Энди эса уларнинг бари ўз оёқи билан тумшуғининг тагига келиб турибди.  Кўзларида ҳадик, нажот исташади. Аммо уларга ёлғиз ўзи қандай ёрдам бера олади, ҳозир унинг ўзига ёрдам керак-ку!

-Эшитаман. Мендан нима истайсизлар?

Буни у секин айтса ҳам, аммо унинг наъраси қуёнсуяк, қизилча, жилонжийдаларнинг баргларини титратиб ўтди. Холмон исирғогули шабодада алангиланаётган қизил бошчасини нола қилиб ёрдам сўрагандек, эгди. Тинмай чуғурлашаётган қушлар бирдан жим бўлиб қолишди.

-Бизни ўз ҳимоянгга ол. Одамизотдан қутқар, секин гап бошлади Хонгул. Авлодимиз сони  кундан кунга қисқариб кетаяпти. Бор йўғи 300 та қолдик. Бизни чиройли шохимиз, тансиқ гўштимиз учун овлашади. Бу ерлар қўриқхона қилинган бўлсада,  ўрмончиларнинг ўзи арзимас чақага амалдорлар, уларнинг ялоқхўрлари нишонига бизни тутиб беришмоқда.

-Мен эса ёлғиз қолдим. Инсон милтиғининг ўқидан чап берсам ҳам, ажалим етса бу ерда уруғим қурийди, деди мунгли товуш билан қарақал — қум силовсини. Ҳаттоки авлод қолдириш учун жуфтимни ҳам ўлдиришди.

-Мени эса одамизотнинг фарзандлари фақат ҳайвонот боғида кўришмоқда, ҳангради қулон.

-Сувда балиқ камайиб кетди. Озиқ излаб дарё сувига шунғисак, патларимиз турли чиқиндилар билан ифлосланади. Сувнинг таъми ҳам ўзгарган. Одамлар кўр-кўрона барча чиқинди-ю ахлатини сувга оқизишади, ғақиллади бирқозон.

-Нега лайлак бу йил келмади экан-а, деб нола ҳам қилишади. Ахир мен қаерда бола очай, қаердан озуқа топай,  ҳаммо жойни ўзлаштириб экин қилишган бўлса, уларга солинадиган кимёвий ўғитлардан озиқланган ҳашорот-у майда жониворларни еб, заҳарланиб ўлай дедим. Қаердан тинч, тоза жой топсам экан-а, тумшуғини такиллатди лайлак.

-Бизни ҳам қутқар, бизни ҳам…

Чор атрофдан ёрдам сўраб эшитилаётган бу овозлардан йўлбарснинг боши айланиб кетди. У яна наъра тортди. Бир оз сукут сақлаб гап бошлади.

-Биз бирлашишимиз керак. Бўлмаса ҳаммамиз қирилиб кетамиз

-Аммо бирлашсак ҳам қўлимиздан нима келади? Ҳозир одамизот бизни қорнини тўйдириш учун эмас, балки кўнглини хушлаш учун овлайди. Унинг милтиғидан қочиб қутилиб бўлмайди.

-Тўғри, балки уларнинг ўзига мурожаат этармиз. Уларнинг ичида ҳам меҳрибони, табиат ошуфталари кўп. Вакил жўнатсак, бизни тушунар, тўқайни пайҳон қилмас,  ўт –ўланларни юлмас, дарахту-буталарни кесмас, бизларни ўлдирмас.

-Келишдик, аммо унинг олдига ким боради? Ким қила олди буни? Ким?…

Овозлар қўшилиб, шовқин-сурон авжига чиқди…

Йўлчи бирдан ўзига келиб кўзини очганида, бошининг устида энгашиб турган Ваҳобни, унинг юзида ҳадикни  кўрди.

-Ўзингга келдингми? Одамни роса қўрқитдинг-ку?!  Кушеткага сени ётқизишимни биламан, худди йўлбарсдек наъра тортдинг ўзиям. Овозинг ҳам айнан йўлбарсники эди…

Йўлчи амаллаб ўрнидан туриб, луқиллаётган бошини чангаллади.

-Биласанми жўра,  шу йўлбарсни жасадини топганимиздан бери ғалати аҳволдаман. Кўзимни юмишим билан ўзимни унинг терисида кўраман, унинг ҳиссиётларини бошимдан кечираман. Кеча қизиқ воқеа бўлди. Ухлаганимда туш кўрибман,  тўқайни қўриқлаш учун қўйилган ўрмончи мени шляпа кийган аллақандай амалдорга ушлаб бермоқчи бўлди. Оёғимдан яраландим. Уйғонсам, ростанам кўрпам қон, оёғимда эса ўқнинг изи. Касалхонага етиб келганимизда эса ундан ном-нишон қолмабди. Шифокор ўзини алданган ҳис қилиб роса ранжиди.  Ҳозир ҳам ҳайвон-у қушлар мендан нажот излаб, атрофимга тўпланишганди. Аммо мен уларга ёрдам бера олмадим. Улар одамнинг ўзидан ёрдам сўрашмоқчи эди, вакил жўнатиб…вакил… аммо қандай қилиб вакил жўнатишади, у ердаги ҳайвонларнинг ярми аллақачон йўқ бўлиб кетган-ку, турон йўлбарси ҳам қирилиб кетганига ярим аср бўлди….

Ваҳоб Йўлчига тикилиб турар экан, ўртоғини саросимада кўриб, ўйланиб қолди. Йўқ, Йўлчи жиннига ўхшамайди. Бу ерда бир гап бор. Ёрдамбек Яхшибоевичга учрашиш керак. У Ваҳобнинг устози, академик. Қатор илмий ишлари ер юзидан йўқолиб бораётган ҳайвонларга , уларнинг руҳиятига бағишланган. Балки у  Йўлчига ёрдам берар…

…Ёрдамбек Яхшибоевич Йўлчини диққат билан тинглар экан, ўйланиб қолди. Унинг бир умрлик меҳнати бесамар кетмабди. Худойимнинг ўзи Йўлчи кўринишида унга ёрдам юбораяпти. Агарда мана шу дўнг пешона, кўзлари бироз қисиқ, юзидан нур ёғилиб турган йигитнинг гапини илмий тарзда исботласа, балки инсоният эътиборини экологик инқироз муаммосига қарата олар. Ҳозир бу муаммо нафақат Ўзбекистоннинг, балки бутун дунёнинг муаммосидир.  Инсон атом ва водород бомбасини ўйлаб топиши шарт эмас эди. Кўр-кўрона табиатни аста-секинлик билан йўқ қилмоқда, табиат ҳам унга шу тарзда жавоб бераяпти. Табиат томонидан ёзилган ўлимга маҳкумлик ҳукмига инсон шу тариқа, ихтиёрий равишда имзо чекаётир. Бунга эса асло йўл қўйиб бўлмайди. Ерни яшашга яроқсиз ҳолатга келтириб, коинотдан жой излаган тақдирда ҳам инсоният у ерда ҳам истиқомат қила олмайди. Чунки аллақачон у коинотни ҳам ахлатга тўлдириб бўлган.

-Оёғингиздаги ўқнинг изи сиз турон йўлбарсининг вужуди билан қўшилиб кетганингиз, унинг қалбига қулоқ тута билганингиз учун ҳам ўнгизда пайдо бўлган. Бунинг сабаби сизга уйқунгизда кечираётган ҳаёт ҳақиқатда рўё эканлигини англатиш эди. Касалхонадан қайтаётганингизда эса жароҳатнинг йўқолгани сиз ўз аслингизга қайтганингиздан, ҳайвонлар машварати эса сизнинг улар томондан айнан инсониятга олдига вакил қилиб сайланганингиздан далолатдир. Фурсатни бой бермай уларнинг оҳини ҳар бир республикамиз фуқаросига, керак бўлса дунёдаги ҳар бир одамга етказиш керак.  Бир бирини овлаб кун кечириб юрган, айнан йўқолган ва йўқолиб бораётган ноёб ҳайвон-у қушларнинг бирлашиб, ҳаракат қилишга ундашлари бежиз эмас. Бу одамзотнинг  мазкур муаммони  ҳал қилишда бирлашишига қаратилган чақириқдир. Ҳозир сизни ухлатиб,  тушингиздаги ҳаётингизни мана бу қурилма орқали ёзиб олишга ҳаракат қиламиз. Албатта бу муаммо юзасидан мен яқинда боришим керак бўлган халқаро анжуманда маъруза қиламан. Куч-адолатда ва бирликда! Буюк бобокалонимиз Амир Темур бежиз бу гапни айтмаган. Биз бирлашиб, Она Еримизни, жонажон табиатимизни албатта сақлаб қоламиз!

Йўлчи енгил тортди. Ҳозир у Ёрдамбек Яхшибоевичнинг барча айтганини қилишга тайёр. Фақатгина ундан ёрдам сўраб, мурожаат қилган ҳайвону-қушлар, даррандалар, ўсимликларга ёрдам берса бўлгани. У албатта турон йўлбарсини ҳаётга қайтаради, Ватанининг тенги йўқ гўзал табиатини асраб қолиш учун биохилма-хилликни асраб қолишга умрини бахшида этади, буни келгусида фарзандларига ҳам ўргатади. Бунинг йўли осон. Фақатгина атрофидаги таниш-у нотанишлари ўйлаб қадамини босишса, ўз уйлари каби, атроф-муҳитни ҳам тоза тутишса, чиқиндиларни дуч келган жойга ташламаса, сув, электр чироғи, газдан тежаб фойдаланишса, кўзига яхши кўринган гулни бесабаб юлмаса, дарахтларни кесмаса, ҳайвону қушларни кўнгил озиғи учун ўлдирмаса, тупроқни, ҳавони, сувни кимёвий моддалар билан заҳарламаса бас. Бундай қилганларни эса қонуний жазолаш, керак бўлса экологик милиция деган ҳуқуқ-тартибот  соҳасида янги тармоқни вужудга келтириш керак. Энг аввало болаларимизга гўдаклигидан “ноннинг уволи тутади”деб уқтирганимиздек, “сувнинг, жониворларнинг ҳам уволи тутади, уни ифлос қилма,  тирик жонзотни ўлдирма”, “баданингни тоза тутаяпсанми, табиатни ҳам тоза тут” дея тарбиялашимиз, бешикдан бошлаб ана шу ўгитларни фарзандларимизнинг миясига қуйишимиз лозим. Чунки табиат ҳам бебаҳо қадрият. Уни қадрламоғимиз лозим. Ана шунда дунё ўзгаради. Шаҳарда ҳам булбул хониш қилади, канал-у ариқлардан ахлат эмас, зилол сув оқади.

Йўлчи ана шу ҳаёллар билан Ёрдамбек Яхшибоевич кўрсатган курсига жойлашиб ўтириб, кўзини юмди. Пешонасига олим ёпиштирган тугмачалардан таралаётган кўринмас тўлқинлар уни яна турон йўлбарси вужудига қайтарди.

… У яна ёш йўлбарсча! Ака-укалари билан виқор билан ётган онасининг олдида ўйнамоқда. Атрофида эса  ям-яшил туқай шовуллар, буталар орасидан эшитилаётган  зарғалдоқ, бедана, каклигу-қирғовулларнинг овози алла каби дилига ором бағишлар,  вужудини қамраб олган ҳаёт шодлиги уни ҳали кўрмаган, сирли, ёрқин, ям-яшил келажакка чорларди…

КЕЛАЖАК АВТОМОБИЛИ ТАБИАТ УЧУН ХАВСИЗМИ?

электромобиль

“Электромобиль –энг экологик тоза транспорт воситасидир” . Мазкур маълумот кўпчилик назарида энг тўғри бўлиб, бу хусусида оммавий ахборот воситаларида ҳам кўплаб хабар ва маыолалар берилган эди. Аммо ҳақиқатдан ҳам электромобиль экологияга салбий таъсир кўрсатмайдими? Олимларнинг таъкидлашларича электромобиль ҳаракати давомида атроф-муҳит ифлосланмайди-ю, аммо унинг асосий деталларидан бири бўлган аккумуляторни электр токи орқали доимий зарядлантириб турмаса, машина харакатга келмайди. Электр токи эса иссиқлик электр станцияларида ишлаб чиқарилишини инобатга олсак, уларга  сарфланадиган ёқилғи атроф-муҳитга катта зарар етказади. Аккумуляторлар ишлаб чиқарилиши эса табиатнинг ифлосланишига олиб келиши  исботланди. Унинг таркибидаги қурғошин, никель, кадмий юқори токсик элементлар ҳисобланади. Фойдаланиб бўлинган аккумуляторларни эса сув ҳавзалари яқинига ташланиши, сизот сувлар орқали уларнинг ифлосланишига ва ҳавзадаги жониворларнинг қирилишига олиб келишини тасаввур этиш қийин эмас.

Шу кунларда “Тойота” фирмаси гибрид машиналарни яратди. Мазкур автомобиль ҳам ёқилғи, ҳам аккумулятор зарядида харакат эта олади. Автомобиль  тузилиши мураккаб бўлиб, унинг ёқилғи сарфи 30фоизга кам бўлсада, қимматлиги боис, таннархини қопламайди. Электромобилларни кўплаб чиқариш учун уни электр манбаи билан таъминловчи янги элемент зарур. 1839 йили инглиз олими Вильям Гроб сувнинг электролиз жараёнини тескари бажариш натижасида энергия ажралиб чиқишини таъминлаган. Орадан кўп вақт ўтсада водород ва кислородни электромобилда ташиш ва сақлаш муаммоси ҳал қилинмаган эди. Водородни экологик тоза ҳолда олиш, ташиш ва сақлаш муаммоси электромобилларнинг оммалашувига тўсиқлик қилмоқда. Шу билан бирга чиқитга чиққан моддаларни йўқотиш учун ҳам махсус корхоналар қурилиши керак. Катализаторлар сифатида Pt  ва платиноидлардан фойдаланишни зарарсиз, арзон усулларини топиш муаммоси ҳам ўз ечимини топганича йўқ. Демак, ички ёнувчи двигателлар ҳисобига ишлайдиган автотранспортларга нисбатан электромобилларни экологик тоза транспорт воситаси дейиш мутлақо нотўғридир.

Наргис ҚОСИМОВА.