All posts by Nargis Qosimova

ОБРАЩЕНИЕ ЧЛЕНОВ ЕВРОПЕЙСКОГО ЭКО-ФОРУМА

В настоящее время в Голландии проходит Конференция Сторон Орхусской конвенции и встреча Сторон Протокола по регистрам выброса и переноса загрязнителей (РВПЗ).

Европейский Эко Форум подготовил Обращение к участникам данных совещаний, выступив от имени представителей 70 организаций гражданского общества из 23 стран Европы, Кавказа и Центральной Азии.

В Обращении изложена позиция организаций по трем ключевым пунктам Конвенции — доступ к информации, участие общественности в принятии решений и доступ к правосудию по вопросам, касающимся окружающей среды.
«Мы призываем Стороны-участники Конвенции и тех, кто ее подписал, поощрять национальные… диалоги о доступе к информации, с участием, насколько это возможно, максимально широкого круга заинтересованных сторон, в том числе, представляющих интересы маргинализированных и уязвимых групп населения; устранить финансовые барьеры и задержки в доступе к информации; содействовать ее активному распространению, а также использовать современные технологии и открытые базы данных в процессе предоставления доступа к информации», — говорится в Обращении.
Организации призывают также улучшить участие общественности (особенно уязвимых групп) в принятии решений по вопросам, касающимся окружающей
среды, и их доступ к правосудию.

СОТУВЧИСИЗ ФЕРМЕР ДЎКОНЛАРИ

865534      Норвегия фермерлари ўз харидорларига  шу даражада ишонишадики, хаттоки дўконларини кун бўйи қаровсиз очиқ қолдириб, ўзлари далада меҳнат қилишади. Ер шарининг энг шимолий мамлакатларидан бири бўлган Норвегияда ўғирлик деярли бўлмаганлиги ва охирги 10 йил ичида айнан дўконлардан нарса ўғирлаш қайд этилмаганлиги сабабли, харидор  фермер етиштирган маҳсулотлар ва қишлик тузлама ва мурабболлар билан тўла дўконга кириб, зарур сабзавотларни харид қилгач, уларни тарозида тортиб, ёнидаги қутичага пулни  солиб, қайтимини олиб кетаверади. Бу ерда барча нарса инсонларнинг бир-бирига бўлган ишончига асосланганлик лол қолдирса, норвегияликларнинг   ўта ўзгарувчан иқлим (15 дақиқа ичида ёмғир ёғиб, орқасидан қуёш чиқиши, ёки шамол туриб,  бўрон бошланиши мумкин) шароитида ҳам деҳқончилик билан шуғулланиб, асосан ўзлари етиштирган маҳсулотларни истеъмол қилишлари  ҳурмат уйғотади.

Норвегия Қироллиги Шимолий Европада, Скандинавия ярим ороли ва унга туташ майда оролларда жойлашган мамлакат бўлиб, Швеция, Финляндия ва Россия билан чегарадош. Давлатнинг номи қадимги скандинавия сўзи Norðrvegr дан олинган бўлиб, “шимол томон йўл” демакдир.  Мамлакат ҳудудининг 39 000 км²  денгиздан 1000 метр баландликда, 91 000 км²  эса 500 метрдан 1000 метр баландликда жойлашган. Бундан келиб чиққан ҳолда қишлоқ хўжалиги учун яроқли ерлар  атиги 2 400 км² ни ташкил этади.  Аҳолиси 5 миллиондан кам бўлиб, шаҳарда истиқомат қилаётганларнинг сони 300 мингдан ошмайди. Фақат пойтахти Осло шаҳрида аҳолининг сони 1 миллионга яқин.  Норвегия 19 та фюльке (губерния) га бўлинган.

                               Мозийга назар

норвег    Норвегия агромаданияти  ўз ичига чорвачилик, балиқчилик, овчилик билан биргаликда деҳқончиликни ҳам олади.  Тарихчиларнинг фикрига кўра, Скандинавия ярим оролида деҳқончилик билан мунтазам шуғулланиш 1Х-Х асрдан, викинглар давридан бошланган ва асосан бу ерда арпа ва сули  экилган. Аҳолининг аксарият қисми балиқчилик ва овчилик билан шуғулланган.  Буғдой асосан Англиядан келтирилиб,  аҳолининг унга бўлган эҳтиёжининг атиги 25 фоизи қондирилган. 1000-1012 йилларда  қирол Ҳакон Ярланинг ўғли Эйрик ҳукмронлиги давридаги қўлёзмаларда қайд этилишича  қиролликда тинчлик ҳукм сурган ва ғалла ҳосилининг кўплиги натижасида барчанинг қорни туйган. 1019 йили Пасха байрами олдидан Олаф конунг кемаси Тунсберг яқинига лангар ташлаган.  Олиб келинган товарларини асосан ғаллага алиштирган, чунки шу йили ҳам ғалла ҳосили мўл бўлган эди. Ғалланинг аксарият қисми Норвегияга даниядан келтирилишини инобатга оладиган бўлсак, ўша йиллари Норвегия қироллари  данияликлар билан дўстона муносабатда бўлишга ҳаракат қилишган. Фақатгина Х1Х асрга келибгина мамлакатда деҳқончилик ривожига жиддий эътибор берила бошланди. Бугунга келиб  Норвегияда 1025 минг гектар ерда деҳқончилик қилиниб, шундан 437 минг гектарида ғалла (сули, арпа, буғдой), 204,5  гектар ердаги иссиқхоналарда эса сабзавотлар ва гуллар етиштирилади.

Фермерчилик ҳаракати кучаймоқда

норве Норвегиянинг ташқи иқтисодий баланси фаол бўлсада, агромаҳсулотларнинг ундаги фоизи жуда ҳам кам. Мамлакатга асосан сабзавот, мевалар, чой, қаҳва, зираворлар, тамаки маҳсулотлари олиб келинса, экспортида асосий ўринни  сут маҳсулотлари эгаллайди. Статистик маълумотларга кўра Норвегиянинг қишлоқ жойларидан аҳолининг  атиги беш фоизигина истиқомат қилиб, қишлоқ хўжалиги соҳасида эса бандлик 4,6 фоизни ташкил этади. Бугунги кунда  қишлоқ хўжалигида ишлаб чиқариш билан 83,2 минг хўжалик шуғулланмоқда. Норвегияда фермаларнинг ўртача катталиги 12 гектар экиладиган ер ва 50 гектар ўрмондир. Шу сабабли фермерлар асосий йўналишидан ташқари ўрмон хўжалигини юритиш билан ҳам шуғулланишади. Фермерлар сабзавотлар етиштиришда асосан иссиқхоналардан фойдаланишади, чунки мамлакатда вегатацион давр 194, Берген округида эса 90 кун бўлиб, бу фақатгина қанд лавлагини етиштириш имконини беради, холос. Шунга қарамай Норвегияда ҳар бир қишлоқ хўжалиги маҳсулотидан юқори ҳосил олишга эришилмоқда. Биргина ўтган йили буғдойдан  — 4,54, жавдардан — 4,29, арпадан — 3,69, сулидан- 4,18, картошкадан- 22,24 ва бошқа сабзавотлардан — 49,12 центнер ҳосил олинган. Сўнгги йилларда  фермерчилик ҳаракатига ёшларнинг қизиқиши ортиб,   деҳқончиликда янги инновацион усуллардан фойдаланиш,  яъни“ ерни нолли қайта ишлаш”,  лазер усулида текислаш,  тупроқ ҳосилдорлигини компьютер ташхиси орқали аниқланади. Хуллас, фермер хўжаликлари тўлиқ  компьютерлаштирилган.

      Қорамол — даромад манбаи

brands1h08Se_img      Фермер хўжаликлари асосий даромадни  чорвачиликдан олишади. Норвегияда энг ривожланган соҳа қорамолчилик ва чўчқачилик бўлиб, биргина  сут маҳсулотларини  сотишдан олинадиган даромад   35 фоизни ташкил этади. Мамлакатдаги ихтисослаштирилган 28460 сут хўжаликлари  бир йилда 1800 миллиондан ортиқ  сут бериб, бу ҳар бир сигирдан  тахминан ўртача  6000 литр сут соғиб олинади демакдир. Европа Иттифоқига аъзо мамлакатлар сингари Норвегияда ҳам сут квотаси тизими мавжуд бўлиб,  у  сут ишлаб  чиқариш ҳажми билан биргаликда, атроф-муҳит муҳофазаси мочевина билан ифлосланишига йўл қўймайди.  Чорвачилик билан шуғулланаётган фермаларнинг сони қисқариб бораётгани билан уларда молларнинг сони ортмоқда. Масалан, 2012-2013 йилларда  йирик шохли қорамолга ихтисослашган фермалар 62%, қўй боқаётган фермалар сони 73%, эчкичилик билан шуғулланаётгани 73% ва чўчқачилик фермалари  85% га қисқарган бўлса, улардаги қорамоллар сони 2,8 маротаба,  қўй ва эчкилар 3 марта, чўчқалар сони 8 марта кўпайган. Мўйнали ҳайвонларни кўпайтириш эса йилдан-йилга ортиб, бугунги кунда мазкур соҳада 2324 ихтисослаштирилган ферма фаолият юритиб,  уларда  203 минг кийик, 620 минг  жайдари ва шимол тулкиси ва  330  минг бош  қоракузан боқилади.

Норвегияда қишлоқ хўжалиги ҳукумат томонидан қўллаб-қувватланиб,  йилига мазкур соҳа учун 3,3 миллиард доллар миқдорда маблағ ажратилади.  Фермерлар ва давлат ўртасидаги муносабатлар Аграр келишувлар асосида бошқарилиб, ҳукумат ҳамкорлари сифатида Норвегия деҳқонлари уюшмаси (60 минг аъзо) ва Майда  ер эгалари ва ёлланма ишчилар  Бирлашмаси (14 минг аъзо) фаолият кўрсатишади. Улар қайта ишлаб чиқаришга ихтисослашган 16 та  умумдавлат кооператив ташкилотлар билан ҳамкорлик қилиб, фермерлар етиштирган маҳсулотларни кооперативларга топширишга ёрдам беришади.

Балиқчилик - бобо касб

Норвегиянинг  балиқчилик компаниялари  замонавий жиҳозланган кемалари орқали  сельд, ласось ва треска балиқларини  тутиш бўйича дунёда биринчи ўринни эгаллаб келмоқда. Биргина лосось балиғини   тутиш бир йилда 200 минг тоннани ташкил этади. Балиқчилик норвегияликларнинг ота-боболарининг касбидир. Кўп йиллар давомида мазкур соҳа қишлоқ хўжалигидаги  чорвачилик билан бирга етакчи ўринни эгаллаб келган. Ўрта асрларда аҳолининг 90 фоизи баалиқчилик билан шуғулланиб, эркаклар   денгизга чиқишса, аёллар балиқларни тузлашган  ва тур тўқишган. Аммо йилдан- йилга ҳажми ортиб бораётган балиқчилик Атлантика океанида балиқлар заҳирасининг кескин камайишига олиб келди. Агарда 1950- йилларда бир йилда  бир миллион тоннагача селдь балиғи тутилган бўлса, 2000- йилларнинг бошида унинг ҳажми  бир неча ўн минг тоннага тушиб қолди.  Ҳозир  асосан мойва балиғи тутилиб, унинг ҳажми 3 миллион тоннага етади. Махсус заводларда уни балиқ уни ва балиқ мойига айлантиришади.  Асосан Лофотен  оролларида тутиладиган трескадан  «клиппфиск» (тузланган-қуритилган треска)  ва «стокфиск» (қуритилган треска) тайёрланади, унинг жигаридан эса  фармацевтикада кенг қўлланиладиган тиббий  балиқ мойи олинади. Балиқчилик билан биргаликда макрел ва креветкаларни тутиш  ва қайта ишлаш ҳам ривожланган.

                                      Ўзбекистон Норвегия ҳамкори

Ўзбекистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлиги қошида фаолият юритаётган «Ўзтадбиркорэкспорт» ташқи савдо компанияси қатор Европа мамлакатлари билан биргаликда Норвегия билан ҳамкорлик ришталарини ўрнатган. 2012 йилнинг январидан бошлаб компания мамлакатимизда етиштирилаётган 500 дан ортиқ турли хил маҳсулотлар экспортини йўлга қўйди. Ҳамкорлик келишувлари асосида  Европа мамлакатлари, хусусан Норвегияга  мева ва полиз маҳсулотларини етказиб бериш яхши йўлга қўйилган. Компания турли хил тадбиркорлик ва қишлоқ хўжалиги халқаро ярмаркаларида муваффақиятли қатнашиб, қуёшли юртимизда фермерлар томонидан етиштирилаётган маҳсулотларни дунёга танитишда ёрдам бермоқда.

Наргис ҚОСИМОВА

СИНОАТЛАР ЖАМ БЎЛГАН ДАРАХТ

105

Доривор ўсимликни етиштириш технологияси қишлоқ хўжалигининг асосий йўналишларидан бири бўлиб, фармацевтика саноати ҳамда дорихоналарни сифатли шифобахш ўсимликлар хом-ашёси билан таъминлашни ўз олдига мақсад қилиб қўйган. Кейинги вақтда фармацевтика саноати корхоналари дори воситаларининг тахминан 50 фоизи доривор ўсимликлар хом-ашёсидан тайёрланаётганлигини эътиборга олсак, доривор ўсимликлар ўстириш технологияси фани нақадар катта аҳамият касб эта бошлаганлигини тасаввур қилиш қийин эмас.  Бундай ўсимликлардан бири зайтундир. Унинг мевалари энг сифатли, ҳазм бўлиш хусусияти жуда юқори, таркибида инсон организми учун зарарли моддалар бўлмаган шифобахш мой беради. Зайтун мойи истеъмол мойи сифатида таъмининг хушбўйлиги, дориворлиги билан биринчи ўринни эгаллайди. Бу мой шифобахш камфора ва витаминли эритмалар, турли хил хушбуй ҳидли атир-упалар тайёрлашда ишлатилади. Зайтун ер шаридаги энг қадимги мойли экинлардан биридир. Зайтун барги таркибида эса тузлар, олтингугурт, органик кислоталар, ёғ кислотаси ва таркибида танин моддаси, нордон ва организмни фаоллаштирувчи, (дезинфекцияловчи) турли зарарли моддалардан тозаловчи моддалар мавжуд. Унинг барги танадаги бадбўй тери ҳидини кетказиш хусусиятига ҳам эга. Бунда барг кули зайтун уруғлари билан олинади ва яхшилаб янчилади.  Сўнг уни пудра шаклида нам ўтган ва инсон танасидаги ёрилган жойларга суртилади. Бу танадан тер чиқишини камайтиради ва бадбуй ҳид келишидан сақлайди. Зайтуннинг яшил (пишмаган) мевалари таркибида углеводлар, оқсиллар, пектин, кул моддалар, сапонинлар, калий, фосфор, темир тузлари, В ва С витаминлари ҳамда каротин мавжуд.  Буларнинг барчаси ошқозон-ичак ва жигар ишини яхшилайди.

Собир АЗИМБАЕВ, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори

ЧОРВАДОРЛАР ЎЛКАСИ ёхуд Чингизхон ғалабасининг сири

CRW_3036            Америка Қўшма Штатларининг Виржиния университети олимлари Монголиянинг марказий қисмида жойлашган Хангай тоғларида ўсувчи ёши минг йилдан ошиқ дарахт ҳалқаларини ўрганиб чиқиб, Муғул империясининг гуллаб-яшнаши айнан ушбу ҳудудда иқлимнинг  сўнгги минг йил давомида энг  иссиқ ва нам  бўлган даврига  тўғри келганлигини  қайд қилишди.  Олимларнинг фикрича, айнан қулай иқлим шароити, ёмғирнинг кўп ёғиши натижасида ўсимликларнинг гуркираб ўсиши 1211-1225 йилларда Чингизхон қўшини асосини ташкил этган отларини зарур емиш билан таъминлаб, йилқи подаларининг беҳисоб даражада кўпайишига олиб келган. Бу ўз навбатида муғулларнинг салб юришлари мувафаққиятининг гарови бўлди ва  қисқа вақт ичида уларга Европадан Жанубий Шарқий Осиёгача бўлган ҳудудни ўз ичига қамраб олган улкан империяни барпо этишга ёрдам берди.

Муғул империясининг парчаланганлигига 7 асрдан вақт ошган бўлсада, ҳозиргача мамлакатда бундай  серёғин,  йилқи ва чорва учун қулай  иқлим кузатилганича йўқ. Шунга қарамай бугунги кунда ҳудуди 1.564.100 км2 ни ташкил этган  Монголия халқ республикасининг қишлоқ хўжалигининг асосини ташкил этган йилқичилик ва чорвачилик жадал суръатларда ривожланмоқда.

Чорва сони аҳолидан кўп

dscf1013_1Муғуллар асрлар давомида кўчманчи ҳаёт кечириб,  асосан чорвачилик, йилқичилик ва туячилик билан шуғулланганлиги ҳеч кимга сир эмас.  Ҳозирги кунда ҳам қишлоқ хўжалигининг етакчи соҳаларидан бири чорвачилик бўлиб,  унда  аҳолининг 64 фоизи банд. Айнан чорвачилик маҳсулотлари Монголия экспортининг 74 фоизини ташкил этади.   Бугунги кунда Монголия халқ республикаси чорва моллари сонининг аҳоли жон бошига нисбатан энг кўплиги билан дунёда биринчи ўринда бўлиб, ҳар бир одам жон бошига 30 бош чорва тўғри келади. Шунингдек, сон жиҳатдан биринчи ўринда  қўйлар — 52%, кейин эчкилар— 25%, сўнгра йирик шохли қорамол — 8.3%, туялар— 3.7% туради. Қўйларнинг асосан маҳаллий тури- қисқа юнглилари боқилсада, мамлакатнинг шимолида юнги узун, тез вазн йиғадиган қўйлар кўпайтирилмоқда. Эчкилар асосан ғарбий аймоқлар (ҳудудий бўлинма)да,  йилқи ва туячилик яримчўл ҳудудларда тарқалган. Қорамолчилик марказий ва шарқий аймоқларда  ривожланмоқда. Чорвачиликнинг барча турлари бўйича уларнинг наслини яхшилаш, сут, гўшт ва жун маҳсулотларини кўпайтириш учун чорвадорлар чет элдан зотдор молларни олиб келиб, маҳаллий тур билан чатиштириш орқали маҳаллий шароитга ва касалликларга чидамли бўлган янги зотларни яратишмоқда. Мазкур тадқиқотлар  аймоқларнинг қишлоқ хўжалиги бошқармаси томонидан назоратда бўлиб,  ҳукумат ташаббуси билан мамлакатда бир неча ўн  чорва моллари зотларини яхшилаш бўйича станциялар ва бир неча юз  сунъий уруғлантириш  шоҳобчалари ташкил этилган.

Бугунги кунда Монголия ҳукумати ветеринария муассасаларини кўпайтириш ва  чорвачилик хўжаликларини механизациялаштириш бўйича иш олиб борилмоқда. 1963 йили ташкил этилган Монголия халқ республикаси Фанлар  Академияси чорвачилик илмий-тадқиқот институти аймоқлардаги чорва молларнинг зотини, емишини яхшилаш, қўлланилаётган даволовчи препаратларни такомиллаштириш бўйича тадқиқот ишларини олиб бормоқда.Йилдан йилга сони кўпайиб бораётган чорва молларини озиқлантириш  учун албатта, ҳудудларда  қишлоқ хўжалиги экинларини етиштириш улкан аҳамиятга эга.  Аймоқларда етиштирилаётган арпа, маккажўхори, беда билан биргаликда чорвадорлар минерал озуқа хужир (туз) ҳам тайёрлашади. Айтиш жоизки, Монголия  бир йилда 250 минг тонна гўшт, 490 миллион тонна сут, 22,4 миллион тонна қўй, эчки ва туя жуни тайёрлайди. Қишлоқ хўжалиги ривожланаётганлигига қарамай, чорвачилик соҳасида  ҳали ечишини кутаётган муаммолар мавжуд бўлиб, шулардан бири  чорвадорларнинг ижтимоий  ҳимоясини яхшилаш ва уларни мамлакатда тез-тез юз бериб турадиган қурғоқчилик ва қишда чорвага озуқа етишмовчилигининг олдини олишдир. Шу сабабли, қишлоқ хўжалиги интенсификацияси  ва деҳқончиликнинг ривожланиб бориши ҳисобга олиниб, ҳукумат томондан  чорвадорларнинг кўчманчиликни тарк этиб, ўтироқ ҳаётга ўтишга даъват этилмоқда.                          “Яшил инқилоб” деҳқончиликни ривожлантиради

Erdene-Zuu_32817003855Муғуллар деҳқончилик сирлари билан қадимдан таниш бўлиб, XIII  асрда Мўғилистондан ўтаётган хитой сайёҳи Чан Дэ  бу ердаги бўғдой, сўли ва арпа далалари ҳақида ёзиб қолдирган. Қадимшуносларнинг қайдларига кўра, муғуллар деҳқончилик билан 2000 йил илгари шуғулланиб бошлашган.  Ўша пайтлариёқ ирригация тизимлари  барпо этилиб, Ғарбий Монголияда  жойлашган ва энг қадимги ҳисобланган (1300 йил) канал бугунги кунда тикланиб, ундан самарали фойланилмоқда.  Деҳқончилик асосан  дарё бўйлари, қир бағирларида ривожланган.  Ғалладан ташқари  бу ерларда картошка, карам, пиёз, сабзи, шолғом, шакар лавлаги билан биргаликда нўхот, ловия,  зиғир, кунгабоқар ҳам етиштирилмоқда. Ғарбий аймоқларда аҳоли боғдорчилик билан шуғулланишга уринишмоқда.

Деҳқончиликни ривожлантириш ва ХХ асрнинг ўрталарида айнан мазкур соҳада юз берган инқироз оқибатларини тузатиш мақсадида ҳукумат “Деҳқончиликни ривожлантириш” ва “Яшил инқилоб” дастурларини ишлаб чиқиб, амалга ошира бошлади.  Унга кўра  экин майдонларининг сонини 800 минг гектарга етказиш, ғалла ҳосилини эса 500 тонггагача кўпайтириш мақсад қилиб қўйилган. Чунки, йилдан йилга ошиб бораётган аҳоли эҳтиёжларини қондириш учун  деҳқонлардан юқори ҳосил берувчи ғалла навларини экиш ва  тупроқ эрозиясига қарши технологияларни қўллаш талаб қилина бошланди. Бугунги кунга келиб мамлакатда 400 та йирик ва кичик хусусий деҳқончилик хўжаликлари фаолият олиб бориб,  озиқ-овқат дастурини амалга оширишга ўзларининг ҳиссаларини қўшиб келмоқда.

                          6000 АҚШ долларига таймен балиғи

Монголиядан денгизга чиқиш йўли бўлмасада, сўнгги йилларда аҳолининг озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган ўсиб бораётган эҳтиёжини қондириш мақсадида балиқчилик ривожланмоқда. Айтиш жоизки,  бутун дунёдан балиқчилар Монголияга фақат шу ерда истиқомат қилувчи  таймен балиғини  тутиш учун келишади. Улар учун 14 кунлик махсус балиқ тутиш бўйича саёҳат уюштирилиб, бундай тадбир 4000 АҚШ долларидан 6000 гача туради. Энг қизиғи ушланган таймен балиғи билан фақатгина суратга тушиш рухсат этилиб, сўнг у дарёга қўйиб юборилиши керак. Балиқни ўзи билан олиб кетиш учун эса яна 100 доллар тўлаш керак бўлаади.

Мамлакатнинг дарё ва кўлларида лосось, осётр,  форель, дўнгпешона, сазан, чўртан каби балиқлар ҳам кўп бўлиб, улар асосан Сибирь, Байкалорти  орқали келадиган дарё ирмоқларида кўплаб мавжуд. Мўғилистоннинг Дархад  ва Хубсугул кўлларида олимлар бугунги кунда йўқолиб кетган деб таҳмин қилинган сибир хариуси ва дархад оқ балиғи ҳамда форелнинг энг қадимги тури бўлмиш ленок (дарё қоплони)ни топишган.

Ҳозирда Монголияда аста-секинлик билан бўлсада  сунъий ҳавзаларда балиқ етиштириш ривожланмоқда. Хусусий хўжаликлар асосан балиқнинг форель, дўнгпешона, оқ амур, сазан турларини етиштиришга ҳаракат қилишмоқда.

Наргис ҚОСИМОВА

 

ҚИРҚБЎҒИМ ХОСИЯТИ

 

1365453121_best-full-hd-wallpapers-vol.-89-28Ҳисор давлат қўриқхонасининг дарё ва сой бўйларида, тоғларнинг 2200 метр баландликкача бўлган қисмида ўсади. У кўп йиллик, спорали ўсимлик. Илдизпоядан ер устига икки хил поя ўсиб чиқади. Улар баҳорги ва ёзги поялар, деб юритилади.  Ёз ойларининг ўрталарида қирқбўғим ўсимлигининг ёзги поялари ўриб олинади ва салқин ерларда қуритилади. Унинг таркибида эквизетонин сапонини, никотин, эквезетин алкоидлари, каротин, органик кислоталари, ошловчи, аччиқ моддалар ва смолалар учрайди.  Қирқбўғим ўти халқ табобатида бемаврид қон кетишига қарши, яъни бачадондан қон кетганда, қон аралаш ич кетганда, бавосил касаллигини даволашда қўлланилган.  Қўриқхона атрофида яшовчи аҳолининг айтишларига қараганда, ўсимликнинг ер устки қисмидан тайёрланадиган қайнатма ичаклар жароҳатини даволашда, йўтални қолдиришда, қонли ичбурмада яхши натижалар беради, шунингдек, сийдик ҳайдовчи восита ҳамдир. Бундан ташқари, қирқбўғим шарбатининг шакар билан аралашмаси бурундан қон кетганда тўхтатиши халқ табобатининг синалган амалларидан ҳисобланади. Шунингдек, бу ўсимлик ўпка сили, меъда-ичак касалликларига яхши даъво бўлиб, қовуқ ва ўт пуфагидаги тошларни нуратиш ва туширишга ёрдам беради.  Абу Али ибн Сино мазкур ўсимликнинг шарбати қон кетишига яхши даво ҳамда яра ва жароҳатлар битишини тезлаштириб, жигар ва меъда касалликларида фойдали эканлигини алоҳида таъкидлаган. Бундан ташқари, организмда сув-туз алмашинувини мувофиқлаштириб, холестерин, ортиқча моддаларни организмдан чиқариб ташлашни осонлаштиради.

Ҳисор давлат қўриқхонаси илмий ходими

Толмас АРОМОВ тайёрлади.

Нидерландия гул ва сут диёри

 

86861369_51

Нидерландия Қироллигини аксарият халқлар Голландия деб аташади, аммо расмий равишда нотўғри атамадир. Чунки Жанубий ва шимолий Голландия Нидерландиянинг 12 та провинциясидан бор-йўғи 2 провинциясидир. Ғарбий Европада жойлашган  мазкур давлатнинг қирғоқларини бир томондан Шимолий денгиз сувлари ювиб, Германия ва Бельгия билан билан қўшнидир. Аруба, Кюрасао ва Синт-Мартен ороллари билан қўшиб ҳисоблаганда Европа қисмидаги ҳудуди  41 526 км² (қуруқлик— 33 888 км², сув — 7637 км²), Кариб денгизидаги ҳудуди эса 993 км² ни ташкил этади. Нидерландия сўзи таржимада “қуйи ерлар” деб аталиб,  расмий пойтахти Амстердам шаҳридир. Нидерландия иқлими ўртача. Ёзи иссиқ эмас, қиши эса анчагина илиқ. Ўртача ҳарорат  ёзда +16-17°Cни ташкил этса, қишда –2-3°C дан ошмайди. Деярли ҳар куни ёмғир ёғади. Рим империяси давриданоқ голландияликлар денгиздан қуруқликни тортиб олишга ҳаракат қилишади. XIII асрдан буён анчагина ер қуритилиб, қишлоқ хўжалиги сафига қўшилган.

        Бугунги кунда Нидерландия қишлоқ хўжалиги интенсив равишда ривожланмоқда ва 2013 йилда қишлоқ хўжалиги соҳасида етиштирилган маҳсулотлар мамлакат иқтисодиётига 20 млрд. евро даромад келтирди. Аграр экспорт тизимида  сабзавотлар, мевалар ва гуллар (15 млрд. евро), ҳамда чорва маҳсулотлари (5 млрд.евро) етакчилик қилиб келмоқда. Қишлоқ хўжалигига мақбул ерлар давлатнинг барча ҳудудидан 65 фоизни ташкил этади. Шундан 27 фоизи ҳайдаладиган, 32 фоизи яйловлар ва 9 фоизи ўрмонлардир. Аммо йилдан йилга яйловлар сони қисқариб, биргина ўтган йиллар майдонида аҳоли учун янги уйлар қуришга  яйловлардан 8,2 фоизи олинган. Йилдан йилга ҳосилдорликни ошириш учун фермерлар ҳар бир қарич ерга энг замонавий технологиялардан фойдаланган, илмий асосланган ҳолда  ишлов берилади.  Масалан, ҳар бир гектар ерга бериладиган табиий ва минерал ўғитларнинг ҳажми бошқа давлатларга нисбатан анча юқори бўлиб, Нидерландия бу борада дунёда биринчи ўринни эгаллаб келмоқда.

Бир дона лола учун ҳашаматли уй

            Нидерландия бугунги кунда дунёнинг деярли барча мамлакатларига амалга оширадиган гуллар экспорти билан машҳур. Шуларнинг ичида Голланд лоласи алоҳида ўринга эга. Тарихга назар ташлайдиган бўлсак, аслида лолалар  Нидерландияга 16 асрда Туркидаги Австриянинг элчиси  Охир Гилэн де Бузбек номи билан боғлиқ эканлигини кўриш мумкин.  У Константинополдан Венага бир неча лола пиёзчасини олиб келади ва уларни Фердинанд I саройининг боғига экишади. Лолалар француз ботаниги Шарль де Леклюза кузатувида гуллашади. Тез орада мафтункор гулларнинг таърифи тез орада бошқа давлатларга ҳам тарқалади. Де Леклюза яширин равишда ҳозирги Нидерландия ҳудудида жойлашган Лейден шахрига кўчиб келади ва бу ерда лолалар етиштиишни йўлга қўяди. 20 йил ичида у 10 дан ортиқ лола навларини яратишга муваффақ бўлади. 1625 йилга келиб ноёб лоланинг бир пиёзбошчаси 2000 флорингача турарди. Лола  пиёзбошчалари Амстердам, Роттердам, Харлем ва Лейден  савдо биржаларида сотиларди. 1635 йилга келиб уларнинг нархи 5500 флорингача етган. Келинларнинг сепига баъзида  битта лола пиёзбошчаси берилган, унинг учтасининг нархига Амстердам марказидан ҳашаматли уй сотиб олиш мумкин бўлган. Аммо 1637 йилдан бошлаб ҳолат кескин ўзгаради. Харидорларга нисбатан сотувчиларнинг кўпайиб кетиши сабабли, нархлар кескин тушиб, 300 флоринни ташкил этган.
      Бугунги кунда лолалар асосан Нидерландиянинг шимолий-шарқий қисмида ўстирилади. Дунёдаги энг катта гуллар аукциони «ФлораХолланд» эса Амстердамдан 30 дақиқа узоқликда жойлашган.  Нидерландияда лолалар мавсуми март ойининг охиридан майнинг бошларигача давом этади. Биргина Кёкенхофда ҳар йили мазкур гулнинг 7 млн. дона пиёзбошчаси экилади. Лоладан ташқари Нидерландияда етиштириладиган наргис, лилия, гиацинт, гладиолусларнинг ҳам бозори чаққон. Улар эгаллаб турган майдон 16,4 минг гектарга тенг. Иссиқхоналарда эса  (5,2 га.) хризантема, атиргуллар, фрезия, чиннигуллар етиштирилади.  Гулларнинг экспорти  мамлакатдаги 16 та  улгуржи гуллар аукционларидан сотилади. Айни пайтда Нидерландия гулларнинг дунё бўйлаб экспортидан 65%ни қамраб олган. Бу ўз навбатида мамлакат иқтисодиётига салмоқли улуш бўлиб қўшилмоқда.

                                     316472_41

                   Картошка ва қанд лавлаги етакчи

Голландияликлар  бир сотихдан  700 кг.гача картошкадан ҳосил йиғиб олишади. Бунинг сабаби аъло сифатли уруғли картошкадир. Уни Нидерландия дунёнинг 70 та мамлакатига экспорт қилади. Уруғ етиштириш бўйича 100 нафардан зиёд олимлар тадқиқот ишларини олиб боришади. Илиқ иқлим, ҳосилдор тупроқ, сувнинг сероблиги ва албатта дақиқаси белгилаб бериладиган ўғитлар картошкадан  юқори ҳосил олиш учун қулай замин тайёрлайди. Сабзавотни касалликдан сақлаш учун уни асосан денгиз қирғоғи бўйида етиштиришади. Доимий равишда денгиздан эсадиган шамол ва амалга ошириладиган комплекс чора-тадбирлар фермерлар чўнтагини қаппайтиради. Қанд лавлаги етиштириш картошкадан кейин иккинчи ўринда туради. Бундан ташқари бу ерда етиштириладиган брюссель карами, бодринг ва помидорлар, пиёз ҳам ўз харидорига эга.  Бўғдой, канакунжут, рапс ва цикорий ҳам етакчи ўринларни эгаллаб келмоқда. Сули ва мкаккажўхори асосан молларга озуқа сифатида экилади.  Нидерландияда  фермерчилик асосини асосан оилавий фермер хўжаликлари ташкил этилишини инобатга олсак, бугунга келиб уларнинг ҳар бири кимёвий ўғитларсиз маҳсулот етиштиришга ҳаракат қилишмоқда. Зеро,  бозорда бундай маҳсулотнинг нархи анча юқоридир. Ҳар бир фермер хўжалиги автоматлаштирилган тизимга эга бўлиб, компьютерлаштирилгандир. Фермерлар селекция ишларига  асосий эътиборини қаратадилар. Мамлакатда очилган кўплаб қишлоқ хўжалик мактабларида ҳар бир бу соҳага қизиққан одам зарур билимларга эга бўлиши мумкин.

Сабзавотлар Европа бозорларида ўз харидорига эга. Зеро, сўнгги  йилларда  фермерлар сабзавот заракунандаларига қарши табиий, биологик воситалар билан курашишмоқда. Шунингдек, бу ерда етиштириладиган олма, нок, олча, олхўри, малина, смородина,  иссиқхоналарда эса шафтоли, узумларнинг сифати Ўртаер денгизми бўйларидаги мамлакатлардан келтирадиган меваларга кўра ҳам арзон, ҳам сифатли, ҳам кимёвий ишловлардан холидир.

 Голланд сигирлари 5 қитъада машҳур

            Сигирларнинг голланд зоти келиб чиқиши жиҳатидан энг қадимги ва энг серсут  бўлиб, бугунги кунда уларни  5 та қитъанинг  33 та мамлакатида кўпайтиришади. Нидерландияда  унинг учта зоти: голштино-фриз, қизил-қора ва гронингенлар энг кўп учрайди. Сигирларнинг тирик вазни одатда  550—580 кг, максимал 800 кг, буқаларники максимал — 1200 кг.гача етади. Сигирлар 9000 кг.гача сут бериб, унинг ёғлилиги 3,8-4,01%, оқсиллар  - 3,32-3,55%  дир. Ушбу сигирлар тез етилиб, турли хил иқлимга осонгина мослашади. Шу боис сўнгги йилларда Ўзбекистон фермерлари мазкур сигир зотини юртимизга келтириб, сут ва гўшт ишлаб чиқариш борасида  салмоқли муваффақиятларга эришмоқдалар.

Сутнинг аксарият қисми қайта ишланиб, асосан қуруқ ва қуюлтирилган ҳолатда сотувга чиқарилади. Гўшт етиштиришда чўчқачилик (13,1 млн. бош) ва паррандачилик (106 млн. дона жўжа етакчи ўринларни эгаллаб, қўйчилик (1,3 млн. бош) ҳам сўнгги йилларда  тезлик билан ривожланмоқда.

                                    Балиқчилик–қўшимча  даромад

 Балиқчилик нафақат қирғоқбўйи ҳудудларда, балки  мамлакат ичкарисида ҳам ривожланиб, ички сув ҳавзаларида  балиқларнинг 10 дан ортиқ тури ва молюскалар етиштирилади. Шимолий денгизда эса балиқ   катер ва музхонага эга траулердан иборат замонавий флот ёрдамида тутилади. Булар камбала, треска, мерлана, сельд, креветклар, скумбрия,  хорсмакреллар бўлиб,  уларнинг ичида камбала алоҳида  ўрин тутади. Мазкур балиққа нисбатан талаб катталиги уни нафақат денгизда тутишга, балки ички ҳавзаларда ҳам етиштиршга ундамоқда. Ҳар йили Европа Қумитаси мутахассис биологларнинг балиқ заҳираси хусусидаги тавсияларидан келиб чиққан ҳолда Европа Иттифоқининг ҳар бир аъзоси учун ҳар йили балиқ тутиш квотаси белгилайди.  Қоидани бузган мамлакат жавобгарликка тортилади.

Наргис ҚОСИМОВА

ГЕРМАНИЯНИНГ БИОДИНАМИК ВА ОРГАНИК ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ

Eberhard Riecke lines up his harvested p Ижарага томорқа

Германиялик фермер Лутц Герике даромаднинг янги манбаини топди. Энди у еридаги ҳар бир эгатни шаҳарликларга ижарага бермоқда. Чунки Европада озиқ-овқат маҳсулотлари нархлари ошиши натижасида томорқани ижарага олиб, сабзавотлар етиштириш шаҳарликларга арзонроққа тушмоқда. Бундан ташқари, тоза ҳаводаги жисмоний меҳнат, сабзавотларнинг кимёвий ўғитлар билан заҳарланмаганлигига ишонч ҳосил қилиш  ижарачилар ижарачиларга жуда мақбулдир. Ижара 40 квадрат метр учун бир йилга 180 евро туради. Шаҳарликларнинг ўз қўллари билан етиштирган сабзавотларнинг таннархи анча арзон ҳам.

Лутц Герике  ерини ижарага беришдан илгари асосан сотишга исмалоқ етиштирган. Аммо  ҳамма шаҳарликлар ҳам ерда меҳнат қилишнинг уддасидан чиқа олмайдилар. Лутц Герикенинг фикрича, уларнинг баъзилари биринчи кундан сўнг мутлақо фермер хўжаликларида  қайтиб қораларини кўрсатмайдилар.  Германияда томорқани ижарага бериш тобора оммалашмоқда. Бугунги кунда  14 та немис шаҳарлари  яқинидаги фермер хўжаликлари мазкур тажрибани қўллашаётир.

Келажак бугундан бошланади

6c930bc421bb252d5f5436da74e

Тупроқ, сув, атроф-муҳит турфа хил кимёвий ва маиший чиқиндилар билан заҳарланаётган, етиштирилаётган озиқ-овқат маҳсулотларининг таркиби ўзгариб, инсоният соғлиғи хавф остида қолаётган бир пайтда муаммонинг ечими сифатида экологик тоза қишлоқ хўжалиги майдонга чиқади ва у атроф-муҳитни ифлосланишидан сақлаб қолиш учун энг мақбул йўналиш ҳисобланади. Германияда экологик тоза қишлоқ хўжалиги 1920-йилларда  Рудольф Штайнернинг  “биодинамик” фалсафий қарашлари ҳамда органик-биологик деҳқончилик ҳаракати асосида  вужудга келган оқим асосида яратилди.

Германия Федератив Республикасида қишлоқ хўжалигини ривожлантиришда биодинамик қишлоқ хўжалиги танланган  бўлиб, у ернинг унумдорлигини сақлаб қолган ҳолда юқори ҳосил етиштириш, табиатдаги биохилма-хилликни тиклаш ва ундаги уйғунликни сақлаш, тупроқнинг биологик фаоллигини ошириш,  пестицид, гербицид ҳамда бошқа кимёвий ўғитлардан воз кечиб, фақатгина унинг органик турини ишлатиш  имконини берди. Шу билан бирга органик-биологик деҳқончиликдан кенг фойдаланилиб,  унинг пойдевори XIX асрнинг охири XX асрнинг бошларида Ханс Мюллер аграр сиёсати натижасида  қўйилади. Унга асосан қишлоқ хўжалиги корхоналари мустақил равишда фаолият юритиб,  ўғитлар, ем-хашак, зараркунандаларга қарши кураш воситаларини ўзлари ишлаб чиқаришлари ва “тупроқ ҳосилдорлигини ўз кучлари билан оширишлари” зарур эди. Ишлаб чиқарилган маҳсулот “истеъмолчи соғлиғи ва табиатга зарар етказмаслиги” шарт қилиб белгилаб қўйилганди. Бугунги кунга келиб мазкур йўналиш қўллаб-қувватланиб, унинг асосий мақсади:

-                      юқори қийматга эга бўлган озиқ-овқат маҳсулотларини ишлаб чиқариш;

-                      табиий экотизимни сақлаган ва унга зарар   етказмаган ҳолда  фаолият олиб бориш;

-                      деҳқончиликда микроорганизмлар, тупроқ флораси ва фаунаси, ўсимликлар ва ҳайвонлар дунёсидан иборат бўлган биологик циклларни рағбатлантириш ва мустаҳкамлаш;

-                      тупроқ унумдорлигини узоқ муддат сақлаш;

-                      деҳқончиликда қайта тикланадиган манбалардан кенг фойдаланиш;

-                      қорамол ва чорвани табиий ҳаёт тарзига монанд сақлаш ва ривожлантириш;

-                      чорвани даволашда антибиотиклардан фойдаланмаслик;

-                      қишлоқ хўжалиги фаолияти натижасида атроф-муҳитнинг ифлосланишига йўл қўймаслик;

-                      деҳқончилик тизимида ирсий  биохилма-хилликни сақлаш.

Ушбу усуллар 1972 йилда  Францияда ташкил этилган IFOAM (International federation of organic agriculture movement) Органик қишлоқ хўжалиги учун халқаро ҳаракат  федерацияси томонидан белгиланган бўлиб, бугунги кунда IFOAM га 108 та мамлакатдан 750 таси ташкилот аъзодир. Германиянинг экологик қишлоқ хўжалиги ёпиқ циклга эга. Қорамолчилик ва чорвачиликдан олинадиган органик ўғитлар ерга киритилгач, тупроқдаги азот миқдорини ошириш учун дуккаклилар билан алмашиниб экиш усулидан фойдаланилади. Экологик мувофиқликнинг яна бир омили ўсимликлар ҳимоясининг янги тизими ишлаб чиқилганидадир. Бу айнан касалликка, намгарчиликка чидамли қишлоқ хўжалик экинларини яратишдан иборат.

1994  йилдан экологик қишлоқ хўжалиги  Европа Иттифоқининг қарорига асосан молиявий кўмакка эга бўлди.  2007 йилнинг 1 январидан эса  мазкур давлат кўмаги Европа Иттифоқининг қарорига асосан  Европа иқтисодий жамғармасидан доимий равишда кўмак олиши белгиланди.

2008 йили экологик тоза қишлоқ хўжалик маҳсулотларини ишлаб чиқариш учун 121 млн. евро сарфланган бўлса, 2013 йили  мазкур маблағ 130 млн. еврони ташкил этди.  2002 йили Германияда экологик қишлоқ хўжалигини ривожлантириш учун федерал дастур (Bundesprogramm Ökologischer Landbau, BÖL)  қабул қилиниб, унга кўра фермер хўжаликларида қайта ишлаб чиқариш, маҳсулотни сотувга тайёрлаш ва экологик маҳсулотни сотиш учун 15 йилга қўшимча 29 млн. евро маблағ ажратилди.

Бугунги кунда Германия 38% табиий озиқ-овқат маҳсулотларининг йирик экспортёри ҳисобланади.  Европа Иттифоқининг ягона қишлоқ хўжалик сиёсатига кўра, агарда маҳсулот барча талабларга жавоб берса унга  «organic»  ёки «oekologisch» деган тамға қўйилади. Мамлакатда фермерлик ассоциациялар томонидан Европа Иттифоқини тўлдирувчи турли хил стандартлар ишлаб чиқилган. Ассоциациялар маҳсулотни сертификатлайдилар ва табиий маҳсулотларга Bioland, Demeter, Naturland каби белгиларни қўядилар. Ҳозирда Германияда 22 та хусусий назорат ташкилотлари фаолият юритиб,  шундан 10 таси, яъни  ABCert, Agreco, BCS, EcoControl, GfRS, IMO, Lacon импортерларни назорат қилиб, миллий белгисини Bio-Siegel ни қўйиш ҳуқуқига эга.

Малакали фермерлар кўпаймоқда

Luchshaya-korova-Belarusi-6-iynya-2013-10

 Европа Иттифоқи давлатлари ичида фақат Германияда энг кўп касб малакасига эга бўлган фермерлар фаолият юритади. Шунингдек, айнан Германияда фермерлар, тадбиркорларга давлат муассасалари, федерал ерлар ҳокимиятлари малака ошириш бўйича турли хил курслар ва тадбирларга таклиф этилади. Юқори тезликка эга бўлган интернетга уланган фермер хўжаликлари зарур маслаҳатларни масофадан туриб олишлари, шунингдек ўз малакаларини ҳам масофавий таълим орқали оширишлари мумкин. Айнан мунтазам равишда ўз устида ишлаш, жаҳон тажрибасини ўрганиш, янги инновацион усулларни қўллаш Германия фермерларининг даромадини ошиши омилларидан бири бўлаётир.

Бугунги кунда мамлакатда деҳқончилик билан шуғулланадиган фермер хўжаликлари кўпчиликни ташкил этиб, тарихий манбаларда Германияда деҳқончилик билан шуғулланиш эрамиздан аввал I асрга бориб тақалиши қайд этилган. Қишлоқ хўжалигининг  ушбу йўналиши Зигерланд ва  Шварцвальдда ривожланиб, иккинчи жаҳон урушига қадар  оддий деҳқончилик сақланиб қолган. Шимолий ҳудудларда XIX асргача Moorbrandwirtschaft — ботқоқликларни қуритиб, экин экишга тайёрлаш кенг тарқалган. XVIII—XIX асрларда алмашлаб экиш тизими  жорий этилади, чунки деҳқонлар фақат битта  экинни экиш ер унумдорлигининг пасайишига олиб келишини тушуниб етишади. Деҳқончиликда 1939 йилга қадар  сули, арпа, буғдой ва картошка, техник экинлардан  шакар лавлаги, тамаки, зиғир, рапс, канакунжут,  қулмоқ етиштирилган. Иккинчи  жаҳон  урушидан сўнг мазкур экинларни экиш кўпайган. Сабзавотлар ичида энг кўп етиштириладиган экинлардан бири карам, спаржа, дуккаклилар бўлиб, улар асосан қайта ишланиб, экспорт учун консерваланади. Гулкарамнинг кичик “ватани” бўлган Эрфуртда мазкур сабзавотнинг 5 дан ортиқ тури экилади. XIX аср ўрталаригача мамлакатда асосан ерга ишлов бериш учун омоч ишлатиларди. Сўнг ёғоч омоч ўрнини кўплаб фабрикаларда ишлаб чиқариладиган темир омочлар ва бороналар эгаллайди. Ҳосил ўроқ ва чалғи ёрдамида йиғилган. 1920- йиллардан бошлаб деҳқонлар ўз ерларига трактор ва бошқа қишлоқ хўжалиги техникаси билан ишлов бера бошлайдилар. 1959 йилдан эса экиш, ўриш, янчиш ва ташиш ишлари такомиллашиб бораётган техника  воситасида бажарилади ҳамда 1970 йилга келиб қишлоқ хўжалигида қўл меҳнатидан деярли фойдаланилмайди.

Узумини егину…

Германияда сўнгги йилларда боғдорчиликка алоҳида эътибор берилмоқда ва аксарият ҳолатларда шаҳар атрофлари ва шаҳарларда у ландашафт дизайнининг бир бўлагига айланаётир. Боғдорчиликка ихтисослашган фермер хўжаликлари унчалик кўп бўлмасада, улар етиштираётган маҳсулот бемалол аҳоли эҳтиёжини қондирмоқда. Иссиқхоналарда етиштирилаётган цитрус, субтропик ва тропик мевалар бемалол Испания, Португалия, Греция, Африка мамлакатларидан келтирилаётган мевалар билан рақобатлашмоқда. Фермерлар кўпроқ олма, нок, олча, гилос, олхўри дарахтларини экишади, чунки уларнинг ҳосилдорлиги табиий шароитда ҳам анча юқоридир. Жанубий ва шарқий  федерал ерларда кўпроқ узум етиштириш йўлга қўйилган бўлиб, асосан унинг винобоп, нордон навлари экилади.

Германия қишлоқ хўжалиги юқори интенсивдир. Бу ерда бир гектар ерга АҚШ, Франция ва Англиядан кўра кўпроқ органик ўғитлар киритилади. Шу сабабли, қорамолчилик учун етиштириладиган озуқабоп экинларнинг ҳосили мўл.  Замонавий техника ва фан ютуқларидан доимий равишда самарали фойдаланиб келаётган фермерлар аҳолини 90 фоизга сифатли гўшт ва 100 фоизга сут маҳсулотлари билан таъминлайдилар.

Сут маҳсулотлари учун боқиладиган қорамолчилик асосан Альп тоғлари ёнбағрида яхши ривожланган. Бу ердаги табиий яйловларда мамлакатнинг 35 фоиз сигирлари боқилади.  Қорамолчиликдан сўнг 2 ўринни эгаллаган Германия чўчқачилиги сон  жиҳатидан (20 миллион бошдан ортиқ) Европа мамлакатлари ичида етакчидир.

Ирсий модификацияланмаган бройлер жўжалар

Бройлер жўжа гўшти деганда аввало 20 дақиқа ичида пишадиган ва табиий товуқ гўшти таъмидан анча йироқ бўлган парранда гўшти тушунилади. Дунё истеъмолчиларининг эътиборини ҳам унинг айнан шу жиҳатлари тортади. Германияда паррандачиликни ривожлантиришда бройлер жўжаларини озиқлантиришга, уларнинг озуқасига кимёвий моддалар аралаштирмасликка  катта эътибор берилади Натижада бутун дунёда Гнермания экспорт қилаётган парранда гўшти ирсий модификацияланмаган, дея тан олинган. Паррандачилик билан  кичик фермер хўжаликлари шуғулланиб, товуқ, ўрдак, ғоз кўпайтирилади.

Ҳукумат томонидан  иқтисодиётнинг мазкур муҳим йўналишига катта эътибор берилаётган бўлсада, юқори  ривожланган замонавий техникага эга бўлган Германия қишлоқ хўжалигида муаммолар  етарлича.  Шулардан бири фермер хўжаликларига ажратилган ерларнинг кичиклигидир. Бу ерда ўртача ер майдони бор йўғи 15 гектарни ташкил этади. Сўнгги йиллардаги молиявий инқироз сабабли уларнинг кўпчилиги синиб, мутахассисларнинг фикрига кўра, фақатгина йирик  фермер хўжаликлари рақобатда ғолиб бўлишлари мумкин.  Майдони 80 гектар, йирик қорамолчилик ва паррандачилик фермаларига эга бўлган фермер хўжаликларидан атиги 5-6 гектар ерга эга бўлган ва тоғли ҳудудларда жойлашган фермер хўжаликлари азият чекмоқда. Германияда қишлоқ хўжалик маҳсулотларига давлат томонидан ягона нарх тарифи белгиланганлигини инобатга оладиган бўлсак, кичик фермер хўжаликлар  рақобат бозорига дош бера олмай, ёпилмоқда.

От спортининг таянчи

 Мамлакатда от спорти ва пойгага мўлжалланган, йирик ва оммабоп от зотларини кўпайтириш яхши йўлга қўйилган. Иккинчи жаҳон уруши йиллари отга бўлган талабнинг кучлилиги, йилқичиликни ривожлантиришга замин яратди. Маълумки, ХХ асрнинг биринчи ярмида авж олган техника инқилоби даврида соҳа ривожли паст даражага тушиб кетиши мумкинлигини олдиндан билган немислар, отларни кўпайтиришга янгича ёндошувларни излай бошлашган эди. Олмон йилқичиларининг асосий эътибори спорт мусобақаларида қатнашадиган отлар селекциясини яратишдан иборат бўлди. Ушбу йўналиш ҳаётий зарурият бўлиши билан бирга, йилқичиликни кенг кўламда ривожлантиришга ҳам хизмат қилди.

Айни пайтда ҳам ёш урғочи қулунлар орасидан селекция ишлари учун яроқлилари саралаб олиниб кўпайтирилмоқда. Бунда ҳар бир от зоти ветеринария кўригидан ҳамда манеждаги ҳаракатлари, қаттиқ ерда юриши ва тўсиқлардан сакрай олиши бўйича синовдан ўтказилади. Синов якунлангач, Наслчилик иттифоқи ҳар бир қулун учун алоҳида қарор қабул қилади. Насл учун яроқсиз қулунлар бошқа мақсадларда фойдаланишга жалб этилади.

Немис йилқичилигининг ажралиб турадиган яна бир жиҳати уни минтақавий ташкил қилиш ёки Наслчилик иттифоқи орқали юритишдир. Бу тажриба фақатгина Германияда жорий этилган. Наслчилик иттифоқлари бир ҳудудда яшовчи хўжалик юритувчиларни бирлаштирган.   Яна шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, мамлакатда наслчилик материали доимий равишда янгиланиб турилади. Кўпайтириладиган зотлар Германия вилоятларининг номи билан юритиладики, бу нафақат зотларни, балки улар кўпайтириладиган жойлар номини ҳам билдиради. Булар сирасига Ганновер, Ольденбург, Мекленбург, Брансидебург вилоятларида яратилган зотли отларни мисол қилиб келтириш мумкин. Ушбу йўналишда ишларнинг тўғри йўлга қўйилиши натижасида германияликлар йилқичилик соҳасида олдинги ўринлардан бирини эгаллаб келишмоқда.

                    Германия ва Ўзбекистон –ўзаро самарали ҳамкорлик

1 Германия Ўзбекистон иқтисодиётига сармоя киритиш борасида муҳим рол эгаллаган давлатлардан бири саналади. Хусусан, молиявий ва техникавий жиҳатдан кўмак бериш соҳасида Халқаро ҳамкорлик бўйича Германия жамияти ҳамда Германия тараққиёт банки билан ҳамкорликда она ва бола саломатлигини муҳофаза қилиш, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни рағбатлантириш ҳамда мамлакатнинг чекка ҳудудларини иқтисодий ривожлантиришга қаратилган қатор лойиҳалар амалга оширилмоқда. Шу билан бирга Ўзбекистонда фермерлар учун яратилган қулай иқтисодий шарт-шароитларда меҳнат қилаётган ўзбекистонлик аграр соҳа вакиллари германиялик шериклар билан ўзаро манфаатли ҳамкорликни йўлга қўйишдан ҳамиша манфаатдордир.

Бугунги кунда Ўзбекистон ҳудудида Германия сармоялари иштирокидаги юздан зиёд корхона фаолият юритмоқда. Германиянинг экспортга йўналтирилган юқори сифатли маҳсулотларни ишлаб чиқарадиган “МАН”, “Кнауф” ва “Клаас” сингари етакчи компаниялари билан ҳамкорликда ташкил этилган қўшма корхоналар ана шулар жумласига киради.

Жорий йилнинг май ойида Германия Таълим ва илмий изланишлар федерал вазирлиги порталида Ўзбекистон ва Германия ўртасидаги илмий ўқув дастур ва лойиҳалари бўйича ҳамкорликка бағишланган мақола чоп этилди. Унда Евроиттифоқнинг «Ўзбекистон учун аграр менежмент бўйича барқарор ўқув дастури» (Sustainable Agrarian Management Studies for Uzbekistan/SAMUz) янги таълим лойиҳаси ҳақида сўз юритилади. Германиянинг Юстус Либих номидаги Гиссен университети ушбу лойиҳанинг координатори вазифасини бажармоқда. Лойиҳа раҳбари, Гиссен университети профессори Михаэль Шмитцнинг маълум қилишича, SAMUz лойиҳасининг ўзига хослиги шундаки, Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги талабалари ва ёш тадқиқотчилари нафақат Германиянинг, балки Европадаги бошқа қўшни давлатларнинг бой илмий-техник тажрибаси билан танишиши мумкин бўлади. Лойиҳа 2014—2016 йилларга мўлжалланган бўлиб, Евроиттифоқнинг «Темпус» дастури томонидан молиялаштирилади. Лойиҳанинг умумий қиймати 750 минг долларни ташкил этади.

Гул учун жарима — 50 евро

 

Германияда 5000 турдаги пиво, 1500 хил колбаса, 300 хил нон ва 500 хил минерал сув ишлаб чиқарилади.

Дунёнинг ҳар учинчи пиво заводи Баварияда жойлашган.
Сақич илк маротаба Германияда Ханс Ригел томонидан кашф этилган.

Дунёда биринчи марта ёзги вақтга  1916 йили Германияда ўтилган.
“Аспирин” ҳам Феликс Хоффман  (Bayer AG) томонидан  1897 йили Германияда кашф қилинган.

Германияда ҳар қандай нарсани таъмирлаш жуда қиммат туради, ундан кўра уни ташлаб юбориб, янгисини сотиб олиш арзонроққа тушади.

Болаларнинг ҳар қандай салбий хатти -ҳаракати учун ота-оналар айбдордир.
Бола мактабга велосипедда бориши учун уни ҳайдаш ҳуқуқини берувчи ҳайдовчилик гувоҳномасига эга бўлиши керак.

Чекилган сигарет қолдиғини ерга ташлаганлар учун жарима 20 евро, гулни узиб олганлик учун эса 50 еврони ташкил этади.

Наргис ҚОСИМОВА

ИНСОНИЯТНИ ҚУТҚАРГАН САБЗАВОТ

640.234_99_67

Картошканинг сабзавот сифатида етиштирила бошлаганлигига минг йилдан ошган  бўлсада, ҳудудимизда уни 19 асрнинг иккинчи ярмидан истеъмол қила бошлаганлар.Унгача ўзбек таомларини тайёрлашда сабзавотлардан асосан шолғом, сабзи, карам, қовоқ, лавлаги ишлатилган.

Илк бора картошкани эрамиздан аввал  10  асрда Жанубий Америка ҳиндулари  аввалига унинг ёввойи ҳолатидаги навларини териб, истеъмол қилишган. Кейинчалик картошка маданийлаштирилган. У пайтлари картошка майда, таъми аччиқ бўлиб, уни истеъмол қилиш учун сувда бир неча кун ивитилиб, қуёшда қуритилган, сўнг талқон ҳолатига келгунига қадар туйилган. Натижада, узоқ муддат сақлаш мумкин бўлган “оқ чуньо” ҳосил бўлган. Картошка ўз “саёҳати”ни кўчманчи қабилалар билан бирга бошлаган. Аммо 1500 йилга қадар у Кордельера тоғларидан фақатгина  қирғоқбўйларигача тушган. Испан босқинчилари ҳиндуларнинг картошка далаларини  пайҳон қилиб, унумдор тупроқ остида қандай бойлик яширинганини  билишмаган ҳам.

Европаликлар  биринчи маротаба картошка ҳақидаги маълумотга  Сиеса де Лионенинг “Перу хроникаси”ни ўқиб, эга бўлишди. 1551 йили антиқа сабзавот ҳақида император Карлга ҳисобот беришади. 1565 йили қулжаллоб Хоукинс томонидан картошка Ирландия ва Шотландияга олиб келинади. Аммо ирландияликлар уни овқатга ишлатишга қўрқишади. Хатто буюк Байрон ўз асарларида “мазкур сабзавотни овқатга ишлатиш, заҳарланишга олиб келиши мумкинлигини” қайд этади. 1586 йили машҳур адмирал Фрэнсис Дрейк картошкани ўз боғига экади. Аммо унинг боғбонига картошка гуллагач, унинг ўрнида пайдо бўладиган кўм-кўк меваларнинг аччиқ таъми ёқмай,  картошкаларни у томири билан суғуриб ташлайди ва тупроқ остида ҳақиқий, ширин таъмга эга бўлган сабзавот борлигини кўриб, ҳайрон қолади.  Европанинг айрим давлатларида 1616 йили картошкани қирол ва императорлар  истеъмол қила бошлагачгина, таомномадан жой олди. Аммо французлар узоқ вақт картошка истеъмоли заҳарланишга олиб келинишига ишонишган. Руҳонийлар уни “шайтон олмаси” деб атаб, айнан картошка жаннатдан Одам Ато ва Момо Ҳавонинг қувилишига сабаб бўлганлигига ишонишган. Фақатган фармацевт кимёгар Антуан Огюст Пармантье мазкур сабзавот камбағалларни тўйдиришига ишонган ва уни аҳоли ўртасида тарқтаиш учун картошка экилган далани панжара билан ўраб, қоровуликка зобитларни қўйган.  Бундай ажабланган французлар тунда барча картошкани ковлаб, ўғирлаб кетишган. Картошка гуллари эса бозорда сотила бошланган. Хаттоки  қирол Людовик XVI саройда мунтазам ташкил этиладиган байрамларда ёқаси картошка гуллари билан безатилган либосда қатнашган.  1793 йилга келибгина французлар картошканинг ҳақиқий қийматини тушуниб етишди. Айнан шу йилларда мамлакатдаги очарчиликдан аҳолини картошка қутқарди. Картошканинг асосий тарғиботчиси Антуан Огюст Пармантьега унинг она шаҳрида ҳайкал ўрнатилиб,  “Инсоният қутқарувчиси”га деган ёзув зарҳал харфлар билан ёзиб қўйилди. Айнан картошкадан таом тайёрлашга ихтисослашган ресторан эгалари ва ошпазларни бирлаштирувчи академия олимнинг номи билан аталади.

f15515        Картошкани турли халқлар  ҳар хил ном билан атайдилар: пом-де-терр (ер олмаси), папас, потетес, тартуфель. XIX асрнинг охирларида рус шоири Александр Пушкин номи билан аталган «картофель а ля Пушкин» таоми машҳур бўлган. Қовурилиган картошкани шоир яхши кўриб, тановвул қилганини  ҳамма ҳам билмаса керак. Бир куни уйига кеч қайтган шоир энагаси Арина Радионовна безовта қилгиси келмай, қайнатилган совуқ картошкани сариёғда қовуради. Таомнинг таъми унга жуда ҳам ёқиб тушганлиги боис, кейинчалик уни дўстларига ҳам таклиф этади ва улар  таомга “Картофель а ля Пушкин”  деб ном қўйишади.

Наргис ҚОСИМОВА

Масс-медиа ва экология: барқарор ривожланиш мақсадларида ҳамкорлиги

“Соғлом бола йили” ҳамда “5 июнь – Бутунжаҳон атроф-муҳит куни” га бағишлаб 2 июндан 8 июнга қадар ўтаётган “Экоҳафталик — 2014” доирасида жорий йилнинг 5 июнь куни Жиззах вилоятига навбатдаги медиатур ташкил этилди.

Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг 2006 йил 9 январдаги “Мева-сабзавотчилик ва узумчилик соҳасида иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони соҳани ривожлантириш, замонавий усулларни кенг жорий этиш, боғбонларнинг илғор тажрибасини оммалаштиришда янги имкониятлар яратди. Бу каби усуллардан бири бу – интенсив боғдорчиликни ривожлантиришдир.

Республикамизда юқори ҳосил берувчи пакана ва ярим пакана мевали (интенсив) боғларни барпо этишдан мақсад, аввало мамлакатимиз аҳолисини йил давомида тўлиқ мева маҳсулотлари билан таъминлаш, қайта ишлаш, экспорт қилинаётган мева турлари ва ҳажмини ошириб боришдир.

2010 йили Республика раҳбариятининг ташаббуси билан интенсив технологиялар асосида парваришланадиган пакана ва ярим пакана олма, нок, олхўри, гилос ва шафтоли кўчатлари илк бор олиб келиниб, асосан Тошкент ҳамда Самарқанд вилоятларининг фермер хўжаликлари ер майдонларига экилди. Интенсив боғларда асосан олма кўчатлари экилишининг боиси олма дарахтининг кўчатлари тез ҳосилга киради, гектарига кўчат сони қалин экилиши сабабли ҳосилдорлик юқори бўлади.

Тадбир дастурига мувофиқ иштирокчилар Жиззах вилоятининг Бахмал туманига ташриф буюриб, қатор объектлар, хусусан, “Агронатурал инвест” МЧЖ агрофирмасининг интенсив боғлари билан яқиндан танишдилар.

Агрофирма ер ҳудудининг умумий майдони 11,4 гектарни ташкил этиб, шундан 8 гектар ҳудудида интенсив боғ ташкил этилган. Агрофирма раҳбари Азиз Раимжонов таъкидлаганидек, асосий мақсад – ер ҳамда сув ресурсларидан самарали фойдаланган ҳолда аҳолини экологик тоза, сифатли маҳсулотлар билан таъминлаш ҳисобланади. Боғда сувдан оқилона фойдаланиш мақсадида томчилаб суғориш усулига ўтилган. Бунда 1 гектар ер майдонига 40 м3 сув сарфланади. Агар 1 гектар ер майдони тўғридан-тўғри суғорилганда 100 м3 сув сарфланадиган бўлса, томчилаб суғориш усули қўлланилганда бу кўрсаткич 40 м3 гача тушади, яъни сувни тежаш 50-60 фоизни ташкил этади. Яна бир афзаллик томони шундаки, бунда кичик майдонда ҳам катта ҳосил олиш имконияти мавжуддир. Ушбу боғнинг ҳосилдорлиги ҳар бир гектар учун 130-140 центнерни ташкил этади.

Журналистлар ташриф буюрган навбатдаги объект бу – “Асадбек-Ҳайринсо” хусусий корхонасининг ишлаб чиқариш цехидир. Тикишга ихтисослашган мазкур корхона ўз фаолиятини 2014 йилнинг 22 майидан бошлаган бўлиб, тадбиркорлар ўз бизнесларини “экологизациялаш” учун қуёш батареяларини ўрнатдилар ҳамда асосий эътиборни энергия самарадорлигига қаратдилар.

Медиатур Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ҳамда “ЭКОСАН” халқаро жамоатчилик фонди билан “Масс-медиа и экология: барқарор ривожланиш мақсадларида ҳамкорлик” лойиҳаси доирасида ташкил этилиб, ОАВ ва медиатурлар, семинар-тренингларни ташкил этиш орқали экологик ахборотни тарқатиш, шунингдек, экология соҳасида ижтимоий ҳамкорликни ривожлантиришга йўналтирилган.

“Экоҳафталик – 2014” Ташкилий қўмитаси Ахборот хизмати

АҚШ ХУКУМАТИНИНГ ЯНГИ ЭКОЛОГИК ДАСТУРИ 2015 ЙИЛДА КУЧГА КИРАДИ

CO2E image

Душанба куни АҚШ Президенти Барак Обама ўзининг “экологик” дастурини эълон қилди. Унга кўра  2030 йилга қадар мамлакатдаги турли хил ҳавога чиқариладиган газларнинг ҳажми 30 фоизга қисқартирилади.  АҚШнинг Атроф-муҳит муҳофазаси агентлиги (EPA) томонидан ишлаб чиқилган 645 бетлик мазкур ҳужжат “иқлим ўзгариши”нинг олдини олишга қаратилган. АҚШ Президенти илк маротаба  38 фоизга кўмирда ишлайдиган электростанциялар томонидан заҳарли газларнинг  чиқарилишига чеклов  қўйди. Ушбу ҳужжат 2015 йилдагина кучга киради ва америкаликларга мазкур йўналишда қонунчилик базасини ишлаб чиқиш имконини беради. Бу ўз навбатида қайта тикланадиган энергия ҳажмини кўпайтириш ва бошқа мамлакатлар билан ҳамкорликда  самарали экологик дастурларни ишлаб чиқиш имконини беради. Ҳужжатга кўра ҳар бир штат учун улуш белгиланиб, ўртача у 2020 йилгача  25 фоизни, 2030 йилгача эса 30 фоизни ташкил этади.  EPA 2016 йилнинг июнига қадар ҳар бир штат заҳарли газларни чиқаришни камайтириш борасидаги дастурларини тақдим этишини талаб қилмоқда.

АҚШ Савдо палатасининг берган маълумотларига кўра ушбу чора-тадбирларнинг амалга оширилиши Америка иқтисодиётидан  ҳар йили 51 млрд. доллар ажратилиши ва 224200 нафар ишчи ўрнини яратилишини талаб қилади. Аммо EPA мутахассисларининг фикрига кўра, мазкур маълумотлар асосланмаган. Янги қоидалар электр қуввати нархининг 8 фоизга камайишига олиб келади.  Ва EPA раҳбари Джина Маккартининг фикрича,  хукумат ва саноат сектори иқлим ўзгаришининг олдини олиш бўйича “аҳлоқий мажбурият”га эгадирлар.

Наргис ҚОСИМОВА