All posts by Nargis Qosimova

Ўзбекистон Республикасининг Қонуни Ўрмон тўғрисида

1-модда. Ўрмон тўғрисидаги қонун ҳужжатлари

Ўрмон тўғрисидаги қонун ҳужжатлари ушбу Қонун ҳамда бошқа қонун ҳужжатларидан иборат. Ер, сув, ер ости бойликлари ва ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳамда уларни муҳофаза қилиш билан боғлиқ ўрмонлардан фойдаланиш соҳасидаги муносабатлар тегишли қонун ҳужжатлари билан тартибга солинади. Қорақалпоғистон Республикасида ўрмонга оид муносабатлар Қорақалпоғистон Республикасининг қонун ҳужжатлари билан ҳам тартибга солинади. Агар Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида Ўзбекистон Республикасининг ўрмон тўғрисидаги қонун ҳужжатларидагидан бошқача қоидалар белгиланган бўлса, халқаро шартнома қоидалари қўлланилади.

2-модда. Ўрмон тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг вазифалари

Ўрмон тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг вазифалари ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан оқилона фойдаланиш, такрорий кўпайтиришни таъминлаш ҳамда ўрмонлар маҳсулдорлигини ошириш мақсадида ўрмонга оид муносабатларни тартибга солишдан, шунингдек юридик ва жисмоний шахсларнинг ҳуқуқларини муҳофаза қилишдан иборат.

3-модда. Ўрмонларнинг вазифалари

Ўрмонлар асосан экологик (сувни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, санитария-гигиена, соғломлаштириш, рекреацион), эстетик ва бошқа вазифаларни бажаради, чекланган даражадаги фойдаланиш, аҳамиятига эга.

4-модда. Ўрмонларга бўлган мулкчилик

Ўрмонлар давлат мулки — умуммиллий бойлик бўлиб, улардан оқилона фойдаланиш лозим ҳамда улар давлат томонидан қўриқланади.

5-модда. Давлат ўрмон фонди

Ҳамма ўрмонлар давлат ўрмон фондини ташкил этади. Давлат ўрмон фонди:

  • давлат, аҳамиятига эга бўлган ўрмонлардан, яъни давлат ўрмон хўжалиги органлари қарамоғидаги ўрмонлардан;
  • бошқа идоралар ва юридик шахслар фойдаланишидаги ўрмонлардан иборат.

6-модда. Давлат ўрмон фондига кирмайдиган дарахтзорлар ва бутазорлар

Қуйидагилар давлат ўрмон фондига кирмайди:

  • қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлардаги дарахтлар ва тўп-тўп дарахтлар, экинзорларнинг иҳота дарахтзорлари, шунингдек бошқа дарахтзорлар ва бутазорлар;
  • темир йўл, автомобиль йўллари, каналлар ва бошқа сув объектларининг ажратилган минтақаларидаги иҳота дарахтзорлари;
  • шаҳарлар ва бошқаҳоли пунктларидаги дарахтлар ва тўп-тўп дарахтлар, шунингдек кўкаламзорлаштириш учун экилган ўсимликлар;
  • томорқалардаги ва боғ участкаларидаги дарахтлар ҳамда тўп-тўп дарахтлар.

Давлат ўрмон фондига кирмайдиган дарахтзорлар ва бутазорларни барпо этиш, парвариш қилиш, қўриқлаш ҳамда улардан фойдаланиш ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади.

7-модда. Ўрмон фонди ерлари

Ўрмон билан қопланган ерлар, шунингдек ўрмон билан қопланмаган, аммо ўрмон хўжалиги эҳтиёжлари учун берилган ерлар ўрмон фонди ерлари ҳисобланади. Ўрмон фонди ерларининг чегаралари қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда аниқланади. Ўрмон фонди ерлари қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда эгалик қилиш, фойдаланиш учун, шу жумладан ижарага берилиши мумкин.

8-модда. Давлат ўрмон фонди участкалари

Давлат ўрмон фонди участкалари давлат ўрмон фондининг бир қисми бўлиб, уларнинг муайян чегараси, майдони, жойлашган манзили, ҳуқуқий режими қайд этилган ҳамда чизма-картографик материалларда кўрсатилган бўлади.

9-модда. Ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтириш соҳасидаги давлат бошқаруви

Ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтириш соҳасидаги давлат бошқаруви Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги ўрмон хўжалиги бошқармаси ва Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси томонидан амалга оширилади. Ўзбекистон Республикаси Давлат ўрмон қўмитаси ва унинг жойлардаги органлари давлат ўрмон хўжалиги органлари ҳисобланади.

10-модда. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг ўрмонга оид муносабатларни тартибга солиш соҳасидаги
ваколатлари

Ўрмонга оид муносабатларни тартибга солиш соҳасида қуйидагилар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг ваколатларига киради:

  • ўрмонларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш бўйича ягона давлат сиёсатини амалга ошириш;
  • давлат ўрмон фондини тасарруф этиш;
  • ўрмонларнинг қўриқланиш тоифаларини аниқлаш тартибини белгилаш;
  • ўрмондан фойдаланганлик учун ҳақ ундириш тартиби ва миқдорларини белгилаш;
  • ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтириш устидан давлат назоратини ташкил этиш ва амалга ошириш;
  • ўрмонларнинг давлат ҳисобини ва давлат ўрмон кадастрини юритиш тартибини белгилаш;
  • ўз ваколат доирасига кирувчи бошқа масалаларни ҳал қилиш.

11-модда. Маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ўрмонга оид муносабатларни тартибга солиш соҳасидаги ваколатлари

Ўрмонга оид муносабатларни тартибга солиш соҳасида маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ваколатларига қуйидагилар киради:

  • давлат ўрмон хўжалиги органлари билан келишилган ҳолда юридик ва жисмоний шахсларга давлат ўрмон фонди участкаларини бериш, бундан ўрмонларнинг дарёлар, кўллар, сув омборлари ва бошқа сув объектлари соҳиллари бўйлаб ўтган тақиқланган минтақалари, ўрмонларнинг овланадиган қимматли балиқлар увилдириқ сочадиган жойларни муҳофаза қилувчи тақиқланган минтақалари, сув таъминоти манбаларини санитария жиҳатидан муҳофаза қилиш зоналаридаги ўрмонлар, давлат қўриқхоналарининг, мажмуа (ландшафт) буюртма қўриқхоналарининг, табиат боғларининг, умумдавлат, аҳамиятига молик буюртма қўриқхоналарнинг, умумдавлат, аҳамиятига молик курорт табиий ҳудудларнинг, давлат биосфера резерватларининг, давлатлараро муҳофаза этиладиган табиий ҳудудларнинг ўрмонлари мустасно;
  • ўрмонларнинг давлат ҳисоби ва давлат ўрмон кадастри юритилишини таъминлаш;
  • ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтириш устидан давлат назоратини амалга ошириш;
  • ўрмонлар холатига зарар етказган ҳолларда корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар фаолиятини чеклаш, тўхтатиб қўйиш ва тугатиш тўғрисида қарорлар қабул қилиш. Тадбиркорлик субъекти фаолиятини чеклаш, тўхтатиб қўйиш (фавқулодда вазиятлар, эпидемиялар ҳамда, аҳолининг ҳаёти ва саломатлиги учун бошқа реал хавф юзага келишининг олдини олиш билан боғлиқ ҳолда ўн иш кунидан кўп бўлмаган муддатга чеклаш, тўхтатиб қўйиш ҳоллари бундан мустасно) ёки тугатиш суд тартибида амалга оширилади;
  • ўрмонларда мол боқиш ҳамда ёғочга тааллуқли бўлмаган ресурслардан фойдаланишнинг бошқа турлари нормаларини давлат ўрмон хўжалиги органлари билан биргаликда белгилаш ва тартибга солиш;
  • ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтириш борасида, аҳолининг маърифатли бўлишини ташкил этиш;
  • ўз ваколат доирасига кирувчи бошқа масалаларни ҳал қилиш.

12-модда. Ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтириш устидан назорат

Ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтириш устидан давлат назорати Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси томонидан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади. Ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтириш устидан идоравий назорат Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги ўрмон хўжалиги бошқармаси томонидан амалга оширилади.

13-модда. Ўрмон қўриқчилиги

Ўрмон қўриқчилиги ўрмон хўжалиги корхоналарида ўрмонларни қўриқлаш ва муҳофаза қилишни таъминлаш мақсадида тузилади. Ўрмон қўриқчилигининг мансабдор шахслари айни бир вақтда давлат ўрмон хўжалиги органларининг инспекторларидир. Ўрмон қўриқчилиги мансабдор шахсларининг асосий ваколатлари қуйидагилардан иборат:

  • юридик ва жисмоний шахсларнинг ўрмондан фойдаланишга ҳақли эканлигини тасдиқловчи ҳужжатларини текшириш;
  • ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтириш соҳасидаги маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисида баённомалар тузиш, ҳуқуқбузарлик содир этган шахсларни тегишли органларга олиб бориш;
  • қонунга хилоф равишда қўлга киритилган ўрмон маҳсулотини ҳамда уни қўлга киритиш воситаларини олиб қўйиш;
  • ҳуқуқбузарлик содир этган шахсларни интизомий, маъмурий ва жиноий жавобгарликка тортиш тўғрисидаги материалларни тегишли органларга юбориш;
  • ўрмон тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг талабларини бузиш оқибатида етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш ҳақида судга даъво тақдим этиш;
  • юридик важисмоний шахсларга ўрмон тўғрисидаги қонунбузарликларни бартараф этиш ҳақида кўрсатма бериш.

Ўрмон қўриқчилигининг фаолият кўрсатиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади.

14-модда. Ўрмон хўжалигини ташкил этишнинг асосий қоидалари

Ўрмон хўжалигини ташкил этиш қуйидагиларни таъминлаши шарт:

  • ўрмонларнинг ҳимоя этиш, соғломлаштириш ва бошқа фойдали табиий хусусиятларини сақлаш ва кучайтириш;
  • ўрмонлардан оқилона фойдаланиш;
  • ўрмонларни такрорий кўпайтириш, уларнинг маҳсулдорлигини ошириш, нав таркиби ва сифатини яхшилаш;
  • ўрмонларни ёнғиндан қўриқлаш, зараркунандалар ва касалликлардан ҳимоя қилиш;
  • ўрмонларнинг қўриқланиш тоифаларини аниқлаш;
  • ўрмоннинг етилиш ёшини, дарахт кесиш усуллари ва ўрмондан фойдаланиш нормаларини белгилаш;
  • ўрмон фонди ерларидан оқилона фойдаланиш;
  • қонун ҳужжатларига мувофиқ бошқа ташкилий-техник тадбирлар.

15-модда. Ўрмонларнинг қўриқланиш тоифалари

Белгиланган мақсади ва бажарадиган вазифаларига мувофиқ ўрмонлар қуйидаги қўриқланиш тоифаларига киритилади:

  • ўрмонларнинг дарёлар, кўллар, сув омборлари вабошқасув объектлари соҳиллари бўйлаб ўтган тақиқланган минтақалари;
  • ўрмонларнинг овланадиган қимматли балиқлар увилдириқ сочадиган жойларни муҳофаза қилувчи тақиқланган минтақалари;
  • эрозиядан сақлайдиган ўрмонлар;
  • ўрмонларнинг темир йўллар ваавтомобиль йўллари ёқалаб ўтган иҳота минтақалари;
  • чўл вачала чўл зоналарининг ўрмонлари;
  • шаҳарўрмонлари ваўрмон-боғлари;
  • шаҳарлар, бошқаҳоли пунктлари васаноат марказларининг кўкаламзорлаштирилган зоналари атрофидаги ўрмонлар;
  • сув таъминоти манбаларини санитария жиҳатидан муҳофаза қилиш зоналаридаги ўрмонлар;
  • алоҳида қимматга эга бўлган ўрмонлар;
  • ёнғоқчилик зоналаридаги ўрмонлар;
  • ўрмонларнинг мевали дарахтзорлари;
  • давлат қўриқхоналарининг ўрмонлари;
  • мажмуа (ландшафт) буюртма қўриқхоналарининг ўрмонлари;
  • табиат боғларининг ўрмонлари;
  • буюртма қўриқхоналарнинг ўрмонлари;
  • курорт табиий ҳудудларнинг ўрмонлари;
  • давлат биосфера резерватларининг ўрмонлари;
  • давлатлараро муҳофаза этиладиган табиий ҳудудларнинг ўрмонлари;
  • илмий ёки тарихий, аҳамиятга эга бўлган ўрмонлар.

Ўрмонларни қўриқланиш тоифаларига киритиш Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги ўрмон хўжалиги бошқармаси тақдимномасига биноан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан амалга оширилади.

16-модда. Ўрмон тузиш

Ўрмон тузиш ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлашга, ўрмон хўжалиги ва ўрмондан фойдаланиш оқилона юритилишини таъминлашга қаратилган тадбирлар тизими бўлиб, қуйидагиларни қамраб олади:

  • давлат ўрмон фонди участкаларининг чегараларини белгилаш ва давлат ўрмон фондининг ўрмондан доимий фойдаланувчилар фойдаланишидаги ҳудудининг ички хўжалигини ташкил этиш;
  • топография-геодезия ишларини бажариш ва ўрмонларни махсус харитага киритиш;
  • давлат ўрмон фондини ҳисобга олиш;
  • ўрмонларнинг етилиш ёшини белгилаш, ўрмон хўжалигини юритиш билан боғлиқ ўрмон дарахтларини кесиш режасини, дарахтларни кесиш ҳажмини ҳамда ўрмондан фойдаланишнинг бошқа турлари миқдорларини аниқлаш;
  • ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, қайта тиклаш ва барпо этиш борасидаги ишлар ҳажмини, шунингдек бошқа ўрмон хўжалиги ишлари ҳажмини аниқлаш;
  • ўрмон тузиш лойиҳаларини ишлаб чиқиш ва уларнинг амалга оширилиши устидан назорат қилиш.

Ўрмон тузиш лойиҳалари давлат экспертизасидан ўтказилади ҳамда давлат ўрмон хўжалиги органлари ва маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан тасдиқланади. Ўрмон тузиш лойиҳалари ўрмон, қўриқхона ва овчилик хўжаликлари юритиш, ўрмондан фойдаланишни амалга ошириш, жорий ва истиқболга мўлжалланган режалаштириш ишларини олиб бориш учун асосий норматив-техник ҳужжатдир. Ўрмон тузиш ҳамма ўрмонларда ягона тизим бўйича Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги ўрмон хўжалиги бошқармаси томонидан белгиланган тартибда ўтказилади.

17-модда. Ўрмонларнинг давлат ҳисоби

Ўрмонларнинг давлат ҳисоби ўрмон тузиш лойиҳалари асосида давлат ўрмон хўжалиги органлари томонидан, ўрмон тузиш ўтказилмаган жойларда эса давлат ўрмон фондини ҳисобга олиш ва текшириш материаллари асосида олиб борилади. Ўрмонларнинг давлат ҳисоби давлат бюджети маблағлари ҳисобидан ягона тизим бўйича, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланган тартибда олиб борилади.

18-модда. Давлат ўрмон кадастри

Давлат ўрмон кадастри ўрмонларнинг табиий, хўжалик ва ҳуқуқий режими, уларнинг тоифалари, давлат ўрмон фонди участкаларининг сифат тавсифлари ҳамда уларнинг ўрмондан фойдаланувчилар ўртасидаги тақсимоти тўғрисидаги маълумотлар ва ҳужжатлар тизимидан иборат. Давлат ўрмон кадастри манфаатдор юридик ва жисмоний шахсларни ўрмонга оид муносабатларни тартибга солиш, ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан оқилона фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтириш мақсадида ўрмон тўғрисидаги маълумотлар билан таъминлаш учун мўлжалланган. Давлат ўрмон кадастри давлат ўрмон хўжалиги органлари томонидан давлат бюджети маблағлари ҳисобидан ягона тизим бўйича, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси белгилаган тартибда олиб борилади.

19-модда. Ўрмондан фойдаланиш

Давлат ўрмон фонди участкалари юридик ва жисмоний шахсларга фойдаланишга берилиши мумкин. Ўрмондан фойдаланиш учун ҳақ тўланади, ушбу Қонуннинг 30-моддасида назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно. Тўловлар миқдори ва уларни ундириш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади. Ўрмондан фойдаланиш доимий вақтинчалик бўлиши мумкин. Ўрмон фонди ерлари доимий эгалик қилишга бериб қўйилган ўрмон хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотлари ўрмондан доимий фойдаланувчилардир. Ўрмондан вақтинчалик фойдаланиш қисқа муддатли — уч йилгача ва узоқ муддатли — ўн йилгача бўлиши мумкин.

20-модда. Ўрмондан фойдаланиш ҳуқуқини бериш

Ўрмондан фойдаланиш ҳуқуқи юридик ва жисмоний шахсларга, агар қонун ҳужжатларида бошқача қоида белгиланган бўлмаса, давлат ўрмон хўжалиги органлари томонидан ёки улар ваколат берган корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар томонидан берилади. Ўрмондан фойдаланишга махсус рухсатнома — дарахт кесиш ёки ўрмон чиптаси асосида йўл қўйилади, ушбу Қонуннинг 30-моддасида назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно. Ўрмондан фойдаланувчилар давлат ўрмон фонди участкаларидан ўрмондан фойдаланишнинг махсус рухсатномаларда назарда тутилган турларидангина фойдаланишга ҳақлидир.

21-модда. Ўрмондан доимий фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари

Ўрмондан доимий фойдаланувчилар қуйидаги ҳуқуқларга эга:

  • давлат ўрмон фондининг ўзларига бериб қўйилган участкаларида ўрмон хўжалигини мустақил юритиш, ўрмондан фойдаланиш;
  • ўрмон фонди ерларидан, сув ресурсларидан, кенг тарқалган фойдали қазилмалардан ўрмон хўжалиги эҳтиёжлари учун белгиланган тартибда фойдаланиш;
  • белгиланган тартибда йўл очиш, ўрмон маҳсулотини жойлаштириш учун майдончалар жиҳозлаш, ишлаб чиқариш ва уй-жой бинолари ҳамда иншоотлари қуриш;
  • тайёрланган маҳсулотга ва уни сотишдан олинган даромадга мулкдор бўлиш.

Ўрмондан доимий фойдаланувчилар қуйидаги мажбуриятларга эга:

  • ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан оқилона фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтиришни таъминлаш;
  • ўрмонларнинг давлат ҳисобини олиб бориш;
  • ўрмонларнинг ҳолатига ва уларни такрорий кўпайтиришга, тупроқ ва ҳайвонот дунёсига, шунингдек сув объектларининг ва бошқа табиий объектларнинг ҳолатига салбий таъсир кўрсатишга йўл қўймайдиган усуллар билан иш олиб бориш;
  • ўрмондан фойдаланганлик учун ўз вақтида ва белгиланган тартибда ҳақ тўлаш;
  • муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар режимини таъминлаш;
  • ўрмондан фойдаланувчи бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини бузмаслик.

Ўрмондан доимий фойдаланувчилар қонун ҳужжатларида белгиланган бошқа ҳуқуқларга эга бўлишлари ва ўзга мажбуриятларни бажаришлари мумкин.

22-модда. Ўрмондан вақтинчалик фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари

Ўрмондан вақтинчалик фойдаланувчилар қуйидаги ҳуқуқларга эга:

  • ўрмондан фойдаланиш ҳуқуқини берувчи ҳужжатларда кўрсатилган давлат ўрмон фонди участкалари доирасида, муддатларида ҳам
    да ундан фойдаланиш турларида ўрмондан фойдаланишни амалга ошириш;
  • белгиланган тартибда йўл очиш, ўрмон маҳсулотини жойлаштириш учун майдончалар жиҳозлаш, ишлаб чиқариш бинолари ва иншоотлари қуриш.

Ўрмондан вақтинчалик фойдаланувчилар қуйидаги мажбуриятларга эга:

  • ўзларига бериб қўйилган яйловлар, пичанзорлар ва бошқа ўрмонзорлардан оқилона фойдаланиш;
  • ўрмонларнинг ҳолатига ва уларни такрорий кўпайтиришга, тупроқ ва ҳайвонот дунёсига, шунингдек сув объектларининг ва бошқа табиий объектларнинг ҳолатига салбий таъсир кўрсатишга йўл қўймайдиган усуллар билан иш олиб бориш;
  • ўрмондан фойдаланганлик учун ўз вақтида белгиланган тартибда ҳақ тўлаш;
  • ўрмондан фойдаланувчи бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини бузмаслик.

Ўрмондан вақтинчалик фойдаланувчилар қонун ҳужжатларида белгиланган бошқа ҳуқуқларга эга бўлишлари ва ўзга мажбуриятларни бажаришлари мумкин.

23-модда. Ўрмондан фойдаланувчилар ҳуқуқларининг кафолатлари

Давлат, хўжалик ва бошқа органлар ҳамда ташкилотлар томонидан ўрмондан фойдаланувчиларнинг фаолиятига аралашишига йўл қўйилмайди. Ўрмондан фойдаланувчиларнинг бузилган ҳуқуқлари қонун ҳужжатларида назарда тутилган тартибда тикланиши лозим. Ўрмондан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини бузиш оқибатида етказилган зарарлар (шу жумладан бой берилган фойда) тўла ҳажмда қопланиши лозим.

24-модда. Ўрмондан фойдаланиш ҳуқуқининг тугатилиши

Ўрмондан фойдаланиш ҳуқуқи қуйидаги ҳолларда тугатилади:

  • ўрмондан фойдаланиш ҳуқуқидан ихтиёрий воз кечилганда;
  • ўрмондан фойдаланиш муддати тугаганда;
  • фойдаланишида давлат ўрмон фонди участкаси бўлган юридик шахс тугатилганда;
  • ўрмонлардан ва ўрмон фонди ерларидан белгиланган мақсадда фойдаланилмаганда;
  • ўрмондан фойдаланиш ўрмонлар ва бошқа табиий объектларнинг ҳолатига ҳамда уларни такрорий кўпайтиришга салбий таъсир кўрсатадиган усуллар билан амалга оширилганда;
  • ўрмонларда ёнғин хавфсизлиги қоидаларини бузганда;
  • ўрмондан фойдаланганлик учун ҳақ белгиланган муддатларда тўланмаганда;
  • ўрмон фонди ерлари давлат ёки жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйилганда.

Ўрмондан фойдаланиш ҳуқуқини тугатиш тартиби қонун ҳужжатлари билан белгиланади.

25-модда. Ўрмондан фойдаланиш турлари

Ўрмондан фойдаланиш турлари қуйидагилардан иборат:

  • дарахтзорлар ва бутазорларни кесиш;
  • ўрмондан қўшимча фойдаланиш (пичан ўриш, мол боқиш, асалари уялари ва қутиларини жойлаштириш, ёввойи ўсимликлар доривор хом ашёсини тайёрлаш (йиғиш) ва озиқ-овқат мақсадлари учун ёввойи ўсимликларни тайёрлаш (йиғиш);
  • давлат ўрмон фонди участкаларидан овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш;
  • давлат ўрмон фонди участкаларидан илмий-тадқиқот мақсадларида фойдаланиш;
  • давлат ўрмон фонди участкаларидан маданий—маърифий, тарбиявий, соғломлаштириш, рекреацион ва эстетик мақсадларда фойдаланиш.

Қонун ҳужжатларида ўрмондан фойдаланишнинг бошқа турлари ҳам назарда тутилиши мумкин.

26-модда. Дарахтзорлар ва бутазорларни кесиш

Ишлаб чиқариш-техник заруратдан келиб чиқмаган биноларни, иншоотларни ва коммуникацияларни қуриш пайтида дарахтзорлар ва бутазорларни кесиш ман этилади. Дарахтзорлар ва бутазорларни кесиш фақат қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда ўрмонларни албатта қайта тиклаш тарзида йўл қўйилади. Дарахтзорлар ва бутазорларни кесиш ўрмонларнинг қўриқланиш тоифаларига қараб, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланган ўрмонларни кесиш қоидаларига мувофиқ амалга оширилади. Ўрмонларнинг темир йўллар ва автомобиль йўллари ёқалаб ўтган иҳота минтақаларида, чўл ва чала чўл зоналарининг ўрмонларида асосий фойдаланишдаги дарахтларни ўрмон ҳолатини яхшилаш мақсадида кесишга йўл қўйилади.
Ўрмонларнинг дарёлар, кўллар, сув омборлари ва бошқа сув объектлари соҳиллари бўйлаб ўтган тақиқланган минтақаларида, ўрмонларнинг овланадиган қимматли балиқлар увилдириқ сочадиган жойларни муҳофаза қилувчи тақиқланган минтақаларида, эрозиядан сақлайдиган ўрмонларда, шаҳар ўрмонлари ва ўрмон-боғларида, шаҳарлар, бошқаҳоли пунктлари ва саноат марказларининг кўкаламзорлаштирилган зоналари атрофидаги ўрмонларда, сув таъминоти манбаларини санитария жиҳатидан муҳофаза қилиш зоналаридаги ўрмонларда, алоҳида қимматга эга бўлган ўрмонларда, ёнғоқчилик зоналаридаги ўрмонларда, ўрмонларнинг мевали дарахтзорларида, табиат боғларининг ўрмонларида (уларнинг қўриқхонага айлантирилган зоналари бундан мустасно), курорт табиий ҳудудларнинг ўрмонларида, давлат биосфера резерватларининг ўрмонларида (уларнинг қўриқхонага айлантирилган зоналари бундан мустасно), илмий ёки тарихий, аҳамиятга эга бўлган ўрмонларда фақат оралиқ фойдаланишдаги кесишга (ўрмон парвариши ва санитария мақсадида кесишга) йўл қўйилади.
Ҳамма қўриқланиш тоифаларидаги ўрмонларда ёнғинга қарши оралиқ жой ҳосил қилиш билан боғлиқ бошқа кесишларга йўл қўйилиши мумкин, давлат қўриқхоналарининг ўрмонлари бундан мустасно. Асосий фойдаланиш бўйича кесиш миқдорлари ўрмон кесиш участкалари режаси доирасида, оралиқ фойдаланишдаги кесиш эса ўрмон хўжалиги талабларига мувофиқ амалга оширилади. Ўрмон кесиш режаси Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги ўрмон хўжалиги бошқармаси томонидан тасдиқланади.

27-модда. Ўрмондан қўшимча тарзда фойдаланиш

Давлат ўрмон фонди участкалари юридик ва жисмоний шахсларга ўрмондан қўшимча тарзда фойдаланишга бериб қўйилиши мумкин. Давлат ўрмон фонди участкаларида пичан ўриш ва мол боқиш юридик ва жисмоний шахслар томонидан шу мақсадлар учун махсус мўлжалланган майдонларда қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади. Ўрмонларнинг дарёлар, кўллар, сув омборлари ва бошқа сув объектлари соҳиллари бўйлаб ўтган тақиқланган минтақаларида, эрозиядан сақлайдиган ўрмонларда, сув таъминоти манбаларини санитария жиҳатидан муҳофаза қилиш зоналаридаги ўрмонларда, алоҳида қимматга эга бўлган ўрмонларда, ёнғоқчилик зоналаридаги ўрмонларда, давлат қўриқхоналарининг ўрмонларида, шунингдек белгиланган режимга мувофиқ табиат боғларининг, буюртма қўриқхоналарнинг, курорт табиий ҳудудларнинг, давлат биосфера резерватларининг ўрмонларида мол боқишга йўл қўйилмайди. Юридик ва жисмоний шахсларга асалари уялари ва қутиларини жойлаштириш учун давлат ўрмон фонди участкалари Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги ўрмон хўжалиги бошқармасининг рухсатномаси асосида белгиланган тартибда берилади. Ёввойи ўсимликлар доривор хом ашёсини тайёрлаш (йиғиш) ва озиқ-овқат мақсадлари учун ёввойи ўсимликларни тайёрлаш (йиғиш) мавжуд ресурсларнинг тамом бўлиб қолишига ва ўрмон хўжалигига зарар етказилишига йўл қўйилмайдиган воситалар ва усуллар билан амалга оширилади.

28-модда. Давлат ўрмон фонди участкаларидан овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш

Давлат ўрмон фонди участкаларидан овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳуқуқи юридик ва жисмоний шахсларга берилади. Давлат ўрмон фонди участкаларидан овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш тартиби қонун ҳужжатлари билан белгиланади.

29-модда. Давлат ўрмон фонди участкаларидан илмий-тадқиқот, маданий—маърифий, тарбиявий, соғломлаштириш, рекреацион ва эстетик мақсадларда фойдаланиш

Давлат ўрмон фонди участкаларидан илмий-тадқиқот мақсадларида фойдаланиш қонун ҳужжатлари билан белгиланади. Юридик ва жисмоний шахсларга давлат ўрмон фонди участкаларидан маданий—маърифий, тарбиявий, соғломлаштириш, рекреацион ва эстетик мақсадларда фойдаланиш ўрмондан доимий фойдаланувчилар билан келишилган ҳолда тегишли маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан берилади. Давлат ўрмон фондининг маданий—маърифий, тарбиявий, соғломлаштириш, рекреацион ва эстетик мақсадларда фойдаланиш учун берилган участкаларида ўрмондан фойдаланувчилар ўрмонларни ва табиий ландшафтларни сақлаш, ўрмонларда ёнғин хавфсизлиги ва санитария қоидаларига риоя қилиш шарти билан бу участкаларни ободонлаштириш тадбирларини ўтказадилар. Давлат ўрмон фонди участкаларидан маданий—маърифий, тарбиявий, соғломлаштириш, рекреацион ва эстетик мақсадларда фойдаланиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги ўрмон хўжалиги бошқармаси томонидан тасдиқланади.

30-модда. Фуқароларнинг ўрмонларда бўлиши

Фуқаролар ўсимлик дунёси объектларидан умумий фойдаланишни кўзлаб ўрмонларда бўлиш, ёввойи доривор ҳамда озиқ-овқатбоп ўсимликлар, мевалар ва қўзиқоринларни ўз эҳтиёжлари учун қонун ҳужжатларида белгиланган шартларда йиғиш ҳуқуқига эга. Фуқаролар ўрмонларда ёнғин хавфсизлигига риоя этишлари, дарахтлар ва буталарни синдиришга, кесишга, ўрмон экинларига шикаст етказилишига, ўрмонларнинг ифлосланишига, чумоли инлари, қуш уяларининг йўқ қилиниши ва бузилишига йўл қўймасликлари, шунингдек қонун ҳужжатлари билан белгиланган бошқа талабларни бажаришлари шарт.

31-модда. Чегара минтақаларида ўрмондан фойдаланиш хусусиятлари

Чегара минтақаларида ўрмондан фойдаланиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Миллий хавфсизлик хизмати ¬билан келишилган ҳолда давлат ўрмон хўжалиги органлари томонидан белгиланади.

32-модда. Ўрмонларни қўриқлаш

Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, табиатни муҳофаза қилиш ва ўрмон хўжалиги давлат органлари ўрмонлардан фойдаланиш тартиби бузилишидан, шу жумладан, ноқонуний кесиш (яганалаш) дан ҳамда ўрмонларга бошқача тарзда зарарли таъсир кўрсатишдан ўрмонлар қўриқланишини таъминлайдилар. Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари ва давлат ўрмон хўжалиги органлари ўрмонларни ёнғиндан қўриқлаш ва ёнғинга қарши курашишга оид чора-тадбирларнинг амалга оширилишини таъминлайдилар, зарур ҳолларда ёнғинларни ўчириш учун, аҳолини, корхона, муассаса ва ташкилотларнинг ўт ўчириш, ер қазиш техникаси ва транспорт воситаларини жалб этадилар, ёнғин хавфи юқори бўлган даврда, аҳолининг ўрмонда бўлишини ва ўрмонларга транспорт воситаларининг киришини чеклайдилар ёки тақиқлайдилар. Ўрмондан фойдаланувчилар ўрмонларда ёнғин хавфсизлигига риоя этишлари, иш жойларида ёнғинга қарши тадбирлар ўтказишлари, ўрмонда ёнғин чиққан тақдирда уни ўчиришни таъминлашлари шарт.

33-модда. Ўрмонларни зараркунандалар, касалликлар ва бошқа салбий омиллардан муҳофаза қилиш

Ўрмонларни зараркунандалар, касалликлар ва бошқа салбий омиллардан муҳофаза қилиш ўрмондан доимий фойдаланувчилар томонидан қуйидаги йўллар билан амалга оширилади:

  • ўрмон зараркунандалари ва касалликлари ўчоқларини, саноат ва коммунал-маиший ифлосланишлар ҳамда бошқа омилларнинг салбий таъсир доираларини ҳисобга олиш ва олдиндан айтиб бериш;
  • ўрмон зараркунандаларининг оммавий кўпайиш ва ўрмон касалликларининг тарқалиш ўчоқларининг юзага келиши ва кенгайишининг олдини олиш, ўрмонларнинг биологик жиҳатдан чидамлилигини ошириш тадбирларини ўтказиш.

Ўрмонларни муҳофаза қилиш чора-тадбирларини амалга ошириш тартиби Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги ўрмон хўжалиги бошқармаси томонидан белгиланади.

34-модда. Ўрмонларни тиклаш

Ўрмонларни тиклаш қуйидаги талабларга риоя қилинган ҳолда амалга оширилади:

  • дарахт кесилган жойларда ва ўрмон билан қопланмаган бошқа ерларда хўжалик жиҳатидан қимматли навли дарахтларни мажбурий равишда қайта экишни таъминлаш;
  • ўрмонларнинг нав таркибини яхшилаш, уларнинг маҳсулдорлигини ва муҳофаза хусусиятларини ошириш;
  • ўрмонларнинг генетик фонди ва биологик хилма-хиллигини сақлаб қолиш.

Ўрмонларни тиклаш тартиби ва муддатлари Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги ўрмон хўжалиги бошқармаси томонидан белгиланади.

35-модда. Ўрмонларни кўпайтириш

Ўрмонларни кўпайтириш ўрмонлардан доимий фойдаланувчилар томонидан ҳудудларнинг сердарахтлилигини ошириш, ўрмонларнинг нав таркибини яхшилаш, қимматли навли дарахтларни кўпайтириш ва эрозия жараёнларининг олдини олиш мақсадида махсус дастурлар асосида олиб борилади. Ўрмонларни кўпайтириш учун бериб қўйилган қишлоқ хўжалигига ва бошқа мақсадларга мўлжалланган ерлар қонун ҳужжатларига мувофиқ ўрмон фонди ерлари тоифасига ўтказилади.

36-модда. Ўрмонларнинг маҳсулдорлигини ошириш

Ўрмонларнинг маҳсулдорлигини ошириш ўрмонларни такрорий кўпайтириш, уларнинг нав таркибини яхшилаш, ўрмон мелиорацияси ва ўрмонларни плантация усулида етиштириш натижасида амалга оширилади.

37-модда. Қонунга хилоф равишда қўлга киритилган ўрмон маҳсулотини олиб қўйиш

Қонунга хилоф равишда қўлга киритилган ўрмон маҳсулоти олиб қўйилиши лозим. Қонунга хилоф равишда қўлга киритилган ўрмон маҳсулотини олиб қўйишнинг имкони бўлмаган тақдирда, унинг қиймати қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда ва миқдорларда ундириб олинади.

38-модда. Ўрмонларнинг ҳолатига ва уларни такрорий кўпайтиришга таъсир этадиган корхоналар, иншоотлар ва бошқа объектларни жойлаштириш, лойиҳалаш, қуриш ва ишга тушириш

Ўрмонларнинг ҳолатига ва уларни такрорий кўпайтиришга таъсир этадиган янги ва қайта тикланаётган корхоналар, иншоотлар ва бошқа объектларни жойлаштириш, лойиҳалаш, қуриш ва ишга тушириш, шунингдек янги технологияларни жорий этиш ўрмонларни муҳофаза қилиш ва такрорий кўпайтириш тадбирлари таъминланган ҳолда амалга оширилади. Ўрмонларнинг ҳолатига ва уларни такрорий кўпайтиришга таъсир этадиган корхоналар, иншоотлар ва бошқа объектларни жойлаштириш, лойиҳалаш, қуриш, шунингдек навли дарахтларни кесиш зарурлиги қонун ҳужжатларида белгиланган ҳолларда ва тартибда мажбурий давлат экологик экспертизасидан ўтказилиб давлат ўрмон хўжалиги органлари ва маҳаллий давлат ҳокимияти органлари билан келишилади.

39-модда. Ўрмон хўжалигини юритиш билан боғлиқ бўлмаган ишларни амалга ошириш тартиби

Ўрмон фонди ерларида ўрмон хўжалигини юритиш ва ўрмондан фойдаланиш билан боғлиқ бўлмаган қурилиш ва портлатиш ишлари, фойдали қазилмаларни қазиб олиш, кабеллар, қувурлар ва бошқа коммуникацияларни ўтказиш, пармалаш ва бошқа ишлар давлат ўрмон хўжалиги органлари ва маҳаллий давлат ҳокимияти органлари билан келишилган ҳолда қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади.

40-модда. Ўрмондан фойдаланиш ҳуқуқини чеклаш, тўхтатиш қўйиш ёки тақиқлаш

Ўрмондан фойдаланиш ҳуқуқи ўрмон тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг талаблари бузилган тақдирда, шунингдек ўрмонларни ва бошқа табиий объектларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш ва такрорий кўпайтириш мақсадида қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда чекланиши, тўхтатилиши ёки тақиқланиши мумкин.

41-модда. Ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан оқилона фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтиришни молиялаштириш ҳамда иқтисодий рағбатлантириш

Ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан оқилона фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтиришни молиялаштириш давлат бюджети маблағлари ва бошқа манбалар ҳисобидан амалга оширилади. Ўрмонларни муҳофаза қилиш, қўриқлаш, улардан оқилона фойдаланиш ва уларни такрорий кўпайтиришни иқтисодий рағбатлантириш тадбирларини амалга ошириш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади.

42-модда. Низоларни ҳал этиш

Ўрмонларни қўриқлаш ва улардан фойдаланиш масалаларига оид низолар қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда ҳал этилади.

43-модда. Ўрмон тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузганлик учун жавобгарлик

Ўрмон тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузганликда айбдор бўлган шахслар белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.

Ўзбекистон Республикасининг Президенти И. Каримов

Тошкент шаҳри,
1999 йил 15 апрель

Манба: http://www.lex.uz

ҲОВЛИНГИЗДА НЕГА ГУЛЗОР ЙЎҚ?

klumba

Аҳолининг шахсий чорва моллари гулзорларни пайҳон  қилиб юбораяпти, дейди бу саволга марказий даҳаларда яшовчи ҳамшаҳарларимиз.

Юртимиз бўйлаб кенг кўламда олиб борилаётган ободонлаштириш ва бунёдкорлик ишлари кўзимизни қувнатади. Айниқса, қўшни водий вилоятларидаги гулзорлар, текис ва озода кўчалар дилни яйратиб, ҳавасингизни келтиради. Ангрен кўчалари ҳам секинлик билан бўлса-да, аста-секин обод бўлмоқда, гулзорга айланмоқда. Бу хайрли ишга астойдил бел боғлаган шаҳар Ободонлаштириш бўлими мутахассислари аҳоли ўртасида тушунтириш ишлари олиб боришаётганига қарамасдан, кейинги вақтларда машаққат билан етиштирлаётган гулзорлар маҳаллий аҳоли  томонидан пайҳон қилинмоқда. Чунки улар шаҳар ичкарисида мол боқишга одатланишган.

Эрта тонгда уйғониб, тоза ҳаводан нафас олиш истагида кўчага чиқдим. Не кўз билан кўрайки, биз яшаётган кўпқаватли уйлар атрофида бузоқ, қўй-қўзилар бемалол ўтлаб юришибди. Янаям ачинарлиси, уларнинг эгалари бепарво. Гулзорлардаги гуллару ёш ниҳолларни бемалол ғажиб-еяётган молини боқиш уларга муҳимроқ. Аммо атрофдаги гўзалликни, табиатни пайҳон қилаётганини заррача идрок қилмайди. Бир ўспирин менинг қистовим билан қорамолларини 2-даҳада жойлашган чиқиндихона томонга ҳайдади. Энди улар чиқиндилар орасидан ўзларига емиш қидириб, ахлатларни ён-атрофга соча бошлашди. Бу ҳолга бефарқ қараб туролмай ўспиринни койидим.

–               Исминг нима?

–               Акром.

–               Ёшинг нечада?

–               Ўн бешда.

–               Қаерликсан?

–               Кўктеракликман.

–               Нега молларингни  шаҳарга ҳайдаб келдинг, ахир уларни бу жойда боқиш мумкин эмас. Жаримага тортишларидан хабаринг йўқми?

–               Бор, аммо молларни яна қаерда боқаман? Кўктеракда яйлов бўлмаса? Одамлар кўриб, эътироз билдирмасликлари учун тонгда уларни ҳайдаб чиқаман. Кечки пайт эса ғира-ширада яна боқаман.

–               Қара, ёш ниҳол ва гулларни  пайҳон қилиб ташлашибди, уларга ачинмайсанми, одамларнинг меҳнатига-чи?

–               …

–               Тутиб олишса, молларингни махсус жойга қамаб қўйишади, кейин жарима солишади. Шуни истайсанми?

–               Сиз хабар бермассиз?

–               Хабар берсам-чи?

Бу гапимдан кейин йигитча шоша-пиша қўй-сигирларини орқага ҳайдади. Унинг ортидан қараб қолдим. Тўғри, Кўктеракда яйлов йўқдир, бироқ бу хонадонида қорамол сақловчилар уларни шаҳарда боқишлари мумкин, дегани эмас-ку?

2-даҳадаги 37-уйда яшовчи Рустам Ҳунаров кўпқаватли уйи ёнидаги ташландиқ ерни  ўзлаштириб гул экибди. Яшнаб очилган  гулларни кўриб, кўзингиз қувнайди. Ҳовлида бир неча туп мевали дарахтлар ҳам бўй чўзган.  Ҳатто уларнинг атрофини темир панжара билан ўраб ҳам қўйган. Бу ҳолдан ажабланиб, ҳаваскор боғбондан бунинг сабабини сўрадим.

–Бир неча йил эккан гул-дарахтларимни  номаълум кимсаларнинг моллари тепкилаб, меҳнатларимни зое кетказишди. Ўйлай-ўйлай охири шу йўлни топдим. Мана, атрофи ўраб қўйилган гулзоримни ўзингиз кўриб турибсиз.

–               Нега бошқа хонадондагилар гул экишмаган? Ёки улар гулларни ёқтиришмайдими?

–               Нега ёқтиришмас экан? Ёқтиришади. Фақат тонг саҳарда, кечки пайт шаҳарга яқин маҳаллалардан  ҳайдаб келинадиган моллар пайҳон қилавергани учун гул экмай қўйишган.

Изоҳга ҳожат йўқ. Суҳбатдошимнинг куюнганича бор. Шахсий хўжалигида чорва моли сақловчи хонадон эгалари шаҳар бедарвоза эмаслигини қачон тушуниб етишади? Хиёбонларни яйловга айлантириб юборганларга қарши тарғибот ишлари олиб бориш кимнинг зиммасида? Чорва моллари қишлоқ хўжалиги экинларини пайҳон қилишларини олдини олишга қаратилган ҳукумат қарорлари чиққан.  Уларда экин-тикинларни пайҳон қилишга йўл қўйган юридик ва жисмоний шахслар жарималарга тортиш чоралари белгиланган.  Ангренда шахсий чорва моллалрини ноқонуний равишда  таъқиқланган жойларда  боққан қанча фуқаро жаримага тортилди? Маҳалла посбонлари, ички ишлар ва табиат нозирлари томонидан даҳаларда ўтлаб юрганида ушланган  чорва моллари  махсус жойда қанча вақт сақланади?  Умуман олганда, бундай махсус жой Ангренда борми? Бу саволларимизга  тегишли идоралардан  жавоб кутган ҳолда мавзуга яна қайтмиз.

Нигора ШОФАЙЗИЕВА. 

Қуёш қурилмаси учун патент олинади

img_1110001434
        Наманган мухандислик иқтисодиёт институти олимлари томонидан ихтиро қилинган кўпфункцияли қуёш қурилмаси учун патент олишга ариза берилди, деб хабар берди «Туркистон-пресс» ахборот агентлиги. Ўзбекистон интеллектуал мулк агентлигининг маълумотларига кўра, бу кашфиёт халқ хўжалигининг барча соҳалари учун муҳим аҳамиятга эга.
          Қурилманинг асосий мақсади – экологик тоза совитиш ва иситиш агентлари ҳамда электр энергияси ишлаб чиқаришдир. Масалан, мазкур қурилмани ишлатган холда қишлоқ хўжалик маҳсулотларини (ёнғоқ, мева ва сабзавотларни) қуритиш ва сақлаш ҳамда иссиқхоналарни иситиш мумкин.
        Қуёш – сайёрамизнинг ҳаёт манбаидир. Инсонлар қадим замонлардан бери қуёш энергиясидан фойдаланиб келадилар. Бугунги кунда иссиқлик энергиясини олишда қуёш қурилмаларидан фойдаланиш – келажак лойиҳаси эмас, балки кўпгина мамлакатларда жорий этилган ва тадбиқ этилаётган лойиҳадир.
Манба: «Tуркистон-пресс» НАА
 

 

ШУ МУҚАДДАС ЗАМИН БАРЧАМИЗНИКИ

20140719_182703

Экологик маданиятимизнинг юксак бўлиши атроф-муҳит тозалигининг, атмосферага салбий таъсирларнинг олдини олиши, шубҳасиз. Бугун, хусусан, пойтахт вилоятининг Ангрен  шаҳри қиёфаси янгиланиб, аниқроғи, шаҳар кўчаларининг бирмунча озодалиги ортиб, барчага хуш кайфият улашаётгани хайрли. Шаҳар аҳолисигина эмас,  бошқа вилоятлардан ҳам  Янгиободнинг сўлим тоғларига саёҳатчилар деярли ҳар куни чиқиб, дам олиб қайтишаяпти. Оилавий ёки дўстлар даврасида пурвиқор тоғлар қўйнига йўл олаётган туристларнинг кети узилмайди. Улар асосан пойтахтдан ва водий томонлардан келишаётганини машиналарнинг рақамларидан фарқлаб оламиз.

Бир ой муқаддам оила аъзоларимиз ва олисдан келган меҳмонларимизни олиб, биз ҳам пойтахт вилоятининг сўлим гўшаларидан бўлган Янгиободнинг туристик базасига яқинроқ баҳаво жойда, шарқироқ сой бўйида ҳордиқ чиқардик. Тоғлар қўйнидаги  турли доривор экинлар, азим дарахтлар, баҳайбат тоғ қўйнидан булоқлар суви йиғилиб шаршара ҳосил қилган гўзал ошён кишининг кайфиятини кўтариб,  улуғворлик касб этади.

Ўзимиз билан табиийки, фотоаппарат, турли мазали егуликлар олганмиз.  Булоқ сувидан қайнатган чойнинг мазаси бўлакча. Болалар бирпасда қуриган шох-шаббалардан ўтинларни қалаштириб ташлашди. Қайсидир азамат қуриб кетган қўлбола ўчоқдан фойдаланамиз. Аммо… ўчоқ атрофидаги картошка-пиёз қолдиқлари, нарироқда қалашиб ётган шишалар, бўшаган консерва идишлари ва тарвуз-қовун пўчоқлари таъбимизни хира қилди. Атрофни тозалаб, салқин жой топиб жойлашдик.

– Дам олувчиларнинг маданиятсизлигидан далолат бу, болам, -дейди кекса аямиз. – Қаранг, лоақал кўмиб кетишмабди. Сизлар зинҳор бундай йўл тутманг, болаларим. Ахир, она-табиат бизга шунча эҳсон берсаю, биз эвазига унинг бағрини чиқиндиларга ғарқ қилиб юборсак, эсиз… Болаларим, ўчоқдаги чўғни тупроқ билан кўмиб қўйинг, тағин ёнғин чиқиб кетмасин. Тарвуз, картошка-пиёз пўчоқларини бўш халтага солиб олинг, йўлда учраган молларга берасиз. Бўшаган бақлашкаларни ҳам ташламанг. Биздан кейин келганларнинг кайфияти тушмасин. Табиатни норози қилиб бўлмайди, унинг бағрикенг, ғоят саховатли, кўрсатган марҳаматига яраша иш тутсангиз, сиздан неъматларини аямайди…

Аямиз шу гапларни айтиб улгурмасиданоқ, ёши нари борса 30-40 ларни қоралаб қолган  саккиз нафар эркак бирин-сирин шовуллаб турган сой бўйига тушиб, сувга шўнғидилар. Уларнинг қий-чувлари бутун дарани тутди гўё. Кейин билсак, акахон-укахонларимиз ичиб, маст бўлиб олишган экан. Биз кетиш тадоригини кўраётган чоғимизда, уларнинг икки нафари қизариб-бўзариб тепада бир-бирлари билан ёқа бўғишарди. Аямиз уларни койиган бўлдилар, лекин нафи бўлмади. Эркаклар қўним топган сой бўйида эса боягидек ичкиликдан бўшаган шишалар, елим халталар ва егуликлардан қолган чиқиндилар қалашиб ётарди…

Биз кун бўйи чиқарган ҳордиғимиз охирида ана шундай хунук манзарага дуч келишимизни кутмагандик. Дам олиш маданиятини билмайдиган айримлар табиатга озор етказаётганликларини тушунмасликлари, лоқайдликлари, энг аянчлиси, катта ёшда бўлатуриб, атрофдаги ёшларга ҳар томонлама салбий таъсир ўтказаётганликларидан ранжидик. Улар шундай номақбул йўл тутишганидан кейин ёшлар нима қилишсин? Сал юрилгач, Янгиободга айнан шифобахш Жақандак булоғи учун келиб-кетувчиларнинг катта гуруҳига дуч келдик. Эпчил тадбиркорлардан бири бу масканни обод айлаб, махсус супалар қилиб қўйибди. Транспортлар тизилиб турган тоғёнбағрида ҳам шу аҳвол. Бақлашкалар, елим қоғозлар, тарвуз-қовун пўчоқлари таъбни хира қилади.

Муқаддас маъданли сувдан шифо топиш ва дам олиш учун келганларнинг экологик маданияти қай даражада эканлиги кўриниб турибди. Улар дам олаётган ҳудуддаги сув яна бир неча километрга оқиб боради ва маҳаллий аҳоли бу сувлардан ичимлик суви сифатида ҳам фойдаланади. Дам олувчилар шуларни ҳисобга олишса, ота-боболаримиздан қолган «сувни ифлос қилма, сувга тупурма, унга пешоб қилма…» деган ҳикматлари замирида жуда катта маъно ётганини ҳис этишса ўзлари учун кони фойда. Шу боис ёз мавсумида тоғларга ва дам олиш масканларига назоратчи посбонларни қўйиш, жоиз бўлса, қоидани  бузганларга кескин чора кўрилиши, катта миқдорда жарима солиниши керакмикан, деб ўйладик. Шундагина дам олувчилар ўзларида масъулият ҳис этишлари мумкин. Акс ҳолда, она-табиатимиз ўз бағридаги беминнат неъматларини, кўркини мана шундай савиясиз кимсалар туфайли йўқотиб бораверади.

Нигора ШОФАЙЗИЕВА. 

Сув таъминоти тизими замонавийлаштирилмоқда

bezopasnaya_chistaya_voda

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан  2014-2015 йил учун Қорақалпоғистон, Бухоро, Жиззах, Қашқадарё, Наманган, Самарқанд, Сурхондарё ва Хоразм вилоятларида  зарар кўриб ишлаётган, иқтисодий ночор ва паст рентабелли корхоналарни молиявий соғломлаштириш бўйича «йўл хариталари» дастурлари тасдиқланди, деб хабар беради www.ut.uz.  Мазкур ҳужжатда истеъмолчилар жалб этилишини кенгайтириш, қишлоқлардаги аҳоли истиқомат жойларида сувдан фойдаланишни ҳисоблайдиган ўлчов ускуналари ўрнатиш, сув-канализация тармоқлари ва иншоотларини реконструкция қилиш, кўп энергия сарф қиладиган насос ва электр-техника жиҳозларини замонавийларига алмаштириш йўли билан корхоналарнинг рентабеллигини ошириш кўзда тутилган.

Наргис ҚОСИМОВА

Иқлим ўзгариши — атроф-муҳитга ва аҳоли соғлиғига таъсири

climate_policy

Бугун барча ОАВларида иқлим ўзгариши мавзуси чин маънода глобал муаммога айланганлиги ва у борган сари беқарорроқ бўлиб бораётганлиги тўғрисида тинимсиз бонг урилмоқда.  Кўпинча иқлим ўзгаришига глобал исиш нуқтаи назаридан қаралади. Глобал исиш 1995 йилда БМТнинг Ҳукуматлараро Мадрид конференциясида илмий далил асосида эътироф қилинди. Кўпчилик нашрларда ва расмий ҳужжатларда иқлим ўзгаришларини иқлим исишига олиб келиб тақайдилар, бу эса унчалик тўғри эмас.

Иқлим ўзагриши нафақат иқлим исиши билан, балки табиий офатлар сони ва кучининг ошиши, об-ҳаво-иқлимий аномалияларнинг ошиши, қурғоқчиликлар, селлар, сув тошқинлари, довул ва қуюнлар, ҳароратни кескин ўзгариши каби бошқа ноанъанавий ҳодисалар билан ҳам боғлангандир. Сўнгги 20 йил ичида бу ҳодисалар сони 40%га кўпайган. Ҳозирги вақтда кузатилаётган иқлим ўзгариши атроф-муҳитнинг турли ташкил этувчиларига ҳамда уларнинг алоҳида тавсифларига, шунингдек аҳоли соғлиғига таъсир кўрсатмоқда. Иқлим ўзгаришининг – доимий музликларнинг эриши, турли касалликларнинг тарқалиши ва бошқалар каби турли ҳолатлари иссиқроқ иқлимнинг тўғридан-тўғри таъсирига қараганда анчагина каттароқ зарарга олиб келади.

Ангрен шаҳрида бўлиб ўтган “Иқлим ўзгариши — атроф-муҳитга ва аҳоли соғлиғига таъсири” мавзусидаги давра суҳбатида ушбу мавзу атрофлича таҳлили қилиниб, ўринли мулоҳазалар, таклифлар ўртага ташланди. Куннинг долзарб мавзусига айланган мазкур тадбирни Ангрен ҳудудий табиатни муҳофаза қилиш инспекцияси бошлиғи Бакир Расулов кириш сўзи билан очиб, иқлим ўзгариши жараёнларига умумий тушунча бериб ўтди.

Шаҳар ҳокими ўринбосари, шаҳар хотин-қизлар қўмитаси раиси Наргиза Назарова тадбирнинг нечоғли муҳим аҳамиятга эгалигини таъкидлаб, соғлиқни сақлаш тизимида аҳоли ўртасидаги тарғибот ишларини янада жонлантириш кераклигини қайд этди. Шаҳримиз МИЗга айлантираётганлиги муносабати билан экология соҳасида ҳам жуда кўплаб ишлар амалга оширилиши ва бу йўлда барча тизимларда ҳамкорликни қўлдан бермасликни таъкидлади.

Бутунжаҳон ташкилотлари эксперти доктор Кристи Эби, шаҳар ҳокими ўринбосари, шаҳар хотин-қизлар қўмитаси раиси Наргиза Назарова, Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитасининг Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш Бош бошқармаси бош мутахассиси Анвар Шабанов, лойиҳа раҳбари Наргиза Ходжаева, Тошкент вилояти табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси инспекция бошлиғи Адҳам Қурбонов, Оҳангарон ҳудудий табиатни муҳофаза қилиш инспекцияси, шаҳар “Саломатлик” маркази вакиллари, ТВДПИ биология-экология кафедраси ўқитувчилари, экология соҳасининг мутахассислари, метереология лаборантлари, шаҳар депутатлари,  ОАВ ходимлари иштирок этган ушбу давра суҳбатида иқлим ва об-ҳаво ҳозирни ўзида соғлиққа кучли таъсир кўрсатаётганлиги факт ва рақамлар асосида батафсил таҳлил этилди. Об-ҳавонинг тез-тез, қисқа муддатли ўзгаришлари юрак ва нафас йўллари касалликларидан ўлим кўрсаткичларини ошириши мумкин бўлган иссиқликдан қаттиқ асабийлашиш ёки ҳаддан ташқари совқотишни келтириб чиқариб, саломатлигимизга жиддий таъсир кўрсатиши мумкинлиги қайд қилинди.

Доктор К. Эбининг сўзларига кўра, давом этаётган иқлим ўзгариши озиқ-овқат маҳсулотлари, ҳаво ва сув каби соғлиқнинг айрим асосий детерминантларига энг ноқулай шаклда акс этади… аммо биз бу вазиятга онгли равишда ёндашишимиз, иссиқдан ўлмаслигимиз керак. Аҳолига ҳар қандай вазиятда эҳтиёткорликни бой бермасликни сингдиришимиз керак. Икки кун аввал Сирдарёда ўтказилган тадбир яхши натижалар берганига аминман. Ушбу лойиҳанинг аҳамияти муҳимлигини бугунги тақдимотлар орқали билиб оласиз, дея таъкидлади маърузачи ўз сўзида.

Иқлим ўзгариши ўзида одамлар соғлиғига сезиларли янги таҳдидни ифода этади ва бизнинг заиф популяцияларни қандай қилиб ҳиомя қилишимиз лозимлиги ҳақидаги тасаввуримизни ўзгартириб юборади. Иқлим ўзгаришлари билан келиб чиққан глобал исиш соғлиқнинг айрим энг муҳим негиз шароитлари: сув, ҳаво муҳити ва озиқ-овқат маҳсулотларига деструктив оқибатларга эга.

Ўзбекистон табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси мутахассиси Умид Абдукаримов Ангрен шаҳар ҳокимлигига миннатдорчилик билдирар экан, тадбирдан ҳар бир шахс ўзига тегишли хулоса чиқариши кераклигини айтиб ўтди: “бутун дунёда сув етишмаётганини ҳозирни ўзида ҳар ўн кишидан тўрттаси сезмоқда. Сувни етишмаслиги ва унинг ёмон сифати гигиена ва соғлиқ учун хавф туғдириши мумкин. Бу ҳар йили 2,2 млн.га яқин одамнинг ёстиғини қуритувчи ич кетиш(диарея), шунингдек, трахома (кўрликка олиб келиши мумкин бўлган кўз инфекцияси) ва бошқа касалликларни ривожланиш хавфини оширади…”

Экожурналист Наталия Шулепинанинг “Орол таассуротлари” видеоролигини қизиқиш билан томоша қилган иштирокчилар ўзлари учун катта таассурот олдилар.

Ишчи гуруҳ раҳбари Анвар Шабанов иқлим ўзгаришининг таъсирини аҳолига янада содда ва равон тилда тушунтириш, уларнинг энг қуйи қатламларигача етказиш лозимлигини айтиб, қатор мисоллар келтириб ўтди. Тарқатма материаллар, видероликлар орқали таълим тизимларида кенг тарғибот ишларини олиб бориш зарурлигини уқтирди. Ташкилотчилар томонидан тайёрланган иқлим ўзгаришига оид видеороликларнинг аҳамиятини изоҳлади. “Энергия самарадорлигини ошириш”, “Энергияни тежаш”, “Ўзбекистонда иқлим ўзгаришининг олдини олишда кўрилаётган чора-тадбирлар” каби видеороликлар намойиши давра суҳбати иштирокчиларини баҳс-мунозараларга чорлади. Иштирокчилар кенг кўламда ўтказилаётган мазкур тадбирнинг кейинги босқичларига саноат корхоналаридан раҳбарларни ҳам жалб қилиш зарурлиги таклифини киритиб ўтдилар.

ЖССТ маълумотларига кўра, иқлим ўзгариши билан боғлиқ бўлган касалликлар жабрининг 85%идан кўпроғи ривожланаётган мамлакатлар болаларига тўғри келади. Сув тошқинлари ва экстремал ҳароратлар натижасида жароҳатлар ва ўлим, ҳавонинг ифлосланиши натижасида борган сари кенгроқ тарқалаётган кўксов (астма) ва нафас йўллари касалликлари, шунингдек, иқлим ўзгариши билан боғлиқ бўлган ич кетиш, безгак ва озиқ-овқатни етишмаслиги болаларга таҳдид солмоқда.  Тадбирдан кўзланган мақсад шуки, иштирокчилар иқлим ўзгаришининг салбий оқибатларини кенг жамоатчиликка етказибгина қолмай, уларни огоҳликка, масъулиятни ҳис этишга, қолаверса, ўз келажаги учун астойдил қайғуришга чорлайди.

Иқлим билан боғлиқ нафас олиш органи касалликлари сонини қисқартириш мақсадида, биринчи навбатда, атмосфера ҳавосининг зарарланиш ҳолатини яхшилаш, олдинадан иқлимга боғлиқ бўлган ҳодисалар тўғрисида маълумотлар бериш ва буларга соғлиқни сақлаш тизимининг тайёр туриши лозим бўлади. Бунда, Бутунжаҳон соғлиқни сақлаш тавсияларига асосланган атмосфера ҳавосининг сифатига қўйилган стандартларга амал қилиш катта аҳмиятга эгадир. Соғлом атроф-муҳит — соғлом ҳаёт гаровидир. Атмосфера ҳавоси, сувлар зарарланишини ва бошқа кимёвий зарарланишни камайтириш, тўртдан бир миқдоридаги глобал миқёсдаги касалликлар олдини олинишига сабабчи бўлади.

Нигора ШОФАЙЗИЕВА.

Карамбола ёхуд “тропик юлдузлар”

karambola_cr

           Карамбола деб номланган ва доимо яшил бўлиб турувчи бу дарахтнинг ватани Ҳиндистондир. Бугунги кунда у Шарқий ва Жанубий Осиё мамлакатлари, АҚШ, Исроилда ҳам кенг тарқалган. Дарахтнинг барглари акация дарахтининг баргига жуда ҳам ўхшаш бўлиб, 50 см.гача узунликда бўлади. Дарахтнинг бўйи 5 метргача етади. Бошқа тропик ўсимликлардан фарқли ўлароқ, у сояда ҳам ўсаверади, аммо жуда ҳам намни севади. Карамболанинг мевалари халқ орасида “тропик юлдузлар” деб аталади. Мевалар оч яшил рангдан сариқ ранггача, кесилганда беш қиррали юлдуз шаклида. Мевасининг таъми нордон-ширин ва ширин, сувли.  Карамбола С витаминига бой бўлиб,  асосан коктейллар ва дисерт учун фойдаланилади. Мевада шовул кислотаси бўлганлиги сабабли уни ошқозон-ичак касалликлари билан оғриган беморларга истеъмол қилиш тавсия этилмайди. Аксарият ҳолатларда карамбола таомларнинг безаги учун ишлатилади.

Шохдор бодринг

rbdfyj

Шохдор бодринг ёки Кивано қовуни Африка қитъасининг энг хунук сабзавотларидан бири ҳисобланади.  Аммо ундаги фойдали моддалар оддий бодринг ва қовундан анчагина кўпдир. Шу сабабли бугунги кунда шохдор бодринг Янги Зеландия, Калифорния, жанубий ва марказий Африка давлатларида етиштирилади. Меванинг таъми лимон, бодринг  ва банан мазасининг қўшилмасидан иборат. Шохдор бодринг  В гуруҳи витаминлари ҳамда С витаминига бой. У терини тозаловчи, пешоб ҳайдовчи ҳамдир. Аксарият ҳолатларда ундан коктейллар, турли хил кремли пишириқларни безашда фойдаланишади.

Наргис Суннат қизи

Фермерлар эътиборини қозона олмаган сабзавотлар

Vegetables and Fruits ArrangementИюль айнан пишиқчилик ойи. Бозор расталарида турли туман рангда, кўзни қувонитириб уюлиб турган  мева ва сабзавотлардан кўз қувнайди. Харид учун биз албатта ўзимизга яхши таниш бўлган сабзавотларни танлаймиз. Уларнинг аксариятининг ватани  дунёнинг бошқа мамлакатлари бўлсада бугун улар  кундалик ҳаётимиздан, таомномамиздан мустаҳкам ўрин олган. Аммо табиатда шундай сабзавотлар борки, улар ўзларининг ажойиб таъмига қарамасдан дунё ва Ўзбекистон фермерларининг эътиборига тушмади. Бунинг сабаблари анчагина. Шулардан бири аксарият  мамлакатларда кўпгина мева ва сабзавотларнинг махсус миллий рўйхатданжой олмаганлигидадир. Бошқаси одамларнинг ўзларига одат бўлиб қолган таомномасига уларни нг киритилмаганлигидадир. Хўш, бу қандай сабзавотлар?

Қора гуруч

ris2

Шолинг оқ, сарғиш, қизғиш, малла рангда бўлиши кўпчиликка маълум. Ўзбекистонда унинг асосан оқ ва қизғиш ранглари ишлатилса, Жанубий Осиё мамлакатларида унинг деярли барча ранглари мавжуд бўлган навлари истеъмол қилинади. Қора гуруч Хитойда етиштирилиб, пиширилганда у  сиёҳрангга киради. У антоцианин (кучли антиоксидант), витамин В, ниацин, витамин Е, кальций,  магний, марганец, темир ва рухга бой бўлиб,  қадимда  қора гуруч фақатгина император дастурхонига тортилган, оддий халққа унинг истеъмоли тақиқланган. Шунинг учун ҳам халқ унга “тақиқланган гуруч” дея ном қўйган. У оқланмаслиги сабабли, гуруч ўзида барча дармондориларни сақлаб қолади. Шунинг учун ҳам хитойликлар қора гуручни камқонлик, кўз касалликлари, соч  тўкилиши, организм қаришини олдини олиш  учун истеъмол қилишади.  Бундан ташқари  мазкур навда оддий шолига нисбатан икки баробар кўп оқсил ва клетчатка бўлиб, иммунитетни кўтариш  хусусиятига эга. Олиб борилган тадқиқотлар натижасига кўра, қора гуруч парҳезли маҳсулотлар сирасига кириб, у астмани келтириб чиқарувчи  бактерияларни нобуд қилиб, турли хил тери касалликлари, шишлар, аллергиянинг ҳам олдини олади, ичакларни тозалайди.

“Тарвуз” редиска

Дастурхонимиздан жой олган редискадан анча катта бўлган, кичкина тарвузчаларни эслатувчи мазкур сабзавот бир оз тахир таъмга эга. Аммо унда оддий редискада мавжуд барча фойдали хусусиятлар жамланган.  “Тарвуз” редиска таркибида аскорбин ва фолий кислоталари, кальций, калий, магний, мис мавжуд. Мазкур навни кўпроқ истеъмол қилган одамлар асаб касалликларидан фориғ бўладилар. Унинг таркибидаги кальций суякларнинг мустаҳкамлигига хизмат қилса,  калий юракнинг соғлом бўлишига ёрдам беради.  Редискадан турли хил салатлар тайёрлаш мумкин.  Етиштиришда ҳам у кўп сув ва унумдор тупроқ талаб этмайди.

Ширин шоколад булғори

перецшок

Тўқ шоколад рангли булғори қалампири АҚШ биологлари томонидан яратилиб, оддий булғори қалампирига нисбатан анча ширин шоколад  таъмига эга. Бошланғич босқичда оддий яшил булғори қалампиридан фарқ қилмаган бу навнинг мевалари пишиб етилгач, тўқ малла рангга киради.  Ўсимликнинг бўйи 70-80 см. бўлиб, меваси терисининг қалинлиги  5-6 мм. гача бўлади.  Мазкур навни иссиқхона ҳамда оддий дала шароитида етиштирса ҳам бўлади. Кўчатлар етиштириш учун уруғ плёнка остига экилиб,  26-28°С ҳароратда 60-70 кунда кўчат ҳолига келади. 1 кв. м га 5 та кўчат экиш мумкин, чунки у шохдор бўлиб, ҳаво ва ёруғликка талабчандир.

Сариқ тарвуз

арбуз

Ёзнинг жазирама иссиғида энг чанқоқбосди полиз экинларидан бири тарвузни кўпчилик севиб истеъмол қилади. Унинг турли хил навлари мавжуд бўлиб, уларни сўйишингиз билан унинг пуштиранггдан тўқ қизилгача бўлган ранги инсоннинг сулак безларини янада тезроқ ишлашга ундайди. Аммо сўнгги йилларда Испания бозорларида сариқ тарвуз пайдо бўлди. Таиланд ва Испания селекционер олимлари етиштирган мазкур  полиз экини  “бейби” деб аталиб, у ўзининг қизил қариндошидан уруғининг камлиги, сувлилиги ва хуштаъмлилиги билан ажралиб туради. Сариқ тарвузда кўплаб А, С витаминлари мавсжуд бўлиб,  унинг бир донасида инсон организми учун зарур бўлган углеводлар, клетчатка, аминокислоталар, протеин, кальций, темир мавжуд.  Ундаги каратоноидлар эса ҳужайрааро модда олмашунивини яхшилашга хизмат қилади. Натижада у ичакларни тозаловчи, иммунитетни мустаҳкамловчи, ошқозон фаолиятини яхшиловчи  маҳсулотлар қаторидан жой олган.

Наргис ҚОСИМОВА

Ўзбекистонда чиқиндиларни турларга ажратиб йиғиш жорий қилинади

   0147416yz788zxccq6kzur

       Ўзбекистонда қаттиқ маиший чиқиндиларни алоҳида йиғиш ва олиб кетиш тизими жорий қилинмоқда. Янги тартиб ҳукуматнинг 15-июлдаги қарори билан тасдиқланган Қаттиқ ва суюқ маиший чиқиндиларни йиғиш ва чиқариб кетиш қоидаларида назарда турилган, деб хабар беради gazeta.uz

      Тасдиқланган қоидалар Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги барча истеъмолчилар ва ташкилотлар учун мажбурий ҳисобланади. Истеъмолчилар қаттиқ маиший чиқиндиларни алоҳида бир марталик пакетлар ёрдамида дастлабки саралашни амалга оширади. Бунда пластмасса, металл, шиша, қоғоз ҳамда қайта ишланмайдиган биологик ва бошқа чиқинди турлари алоҳида қилиб ажратилади. 
         Ахлат йиғиш пунктлари алоҳида турдаги чиқиндилар учун турли ранг, ёзув ва белгиларга эга махсус контейнерлар билан жиҳозланади.
         Қоидалар қаттиқ маиший чиқиндиларнинг кўчалар, ариқлар, сув йўллари ҳамда ҳаракатланаётган транспорт воситаларидан пиёдалар йўлакларига ташланишини тақиқлайди.

Наргис ҚОСИМОВА

ҚОР ҚОПЛОНИ ХАВФ ОСТИДА

B1666157Табиатда учрайдиган ноёб ҳайвон турларидан бири қор қоплони (Илвирс) бугунги кунга келиб ер юзида йўқолиб кетиш хавфи остида бўлганлиги учун ҳам Табиатни муҳофаза қилиш Халқаро иттифоқи ва Ўзбекистон Республикаси Қизил китобларига киритилган. Жаҳонда у сақланиб қолган Хитой, Хиндистон, Покистон, Непал, Афғонистон, Манголия, Бутан, Россия, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон мамлакатларининг ташаббуси билан қор қоплонларини  ҳимоя қилиш халқаро нодавлат фонди ташкил қилинган. Ушбу фонд тамонидан 2012 йил декабр ойида Қирғизистон Республикасининг пойтахти Бишкек шаҳрида ташкил қилинган «Жаҳонда қор қоплонларини сақлаб қолиш стратегияси ва келгусида ўтказилиши лозим бўлган тадбирлар» хусусидаги халқаро анжуманда Ўзбекистон делегацияси таркибида иштирок этган қоплоншунос олим, қор қоплони бўйича халқаро эксперт, Хисор давлат қўриқхонаси директорининг ўринбосари Б.Оромовнинг сўзларига кўра, бугунги кунда ер юзида сақланиб қолган қор қоплонларининг сони 4500-7000 бош атрофида эканлиги олимлар томонидан таҳмин қилинмоқда.

Ўзбекистон худудида қор қоплони Жиззах вилоятидаги Зомин, Тошкент вилоятидаги Чотқол  ва Қашқадарё вилоятининг Яккабоғ, Қамаши ва Шахрисабз туманлари худудида жойлашган Хисор давлат қўриқхоналари-да учрайди.  Хисор давлат қўриқхонаси ташкил килинган даврларда, яъни 1983-1985 йилларда қўриқхона илмий ходимлари тамонидан олиб борилган изланишлар натижасида ушбу худудда 4-6 бош Қор қоплони яшаши аниқланган. Бугунги кунга келиб Хисор давлат қўриқхонаси худудида қор қоплонларининг сони таҳминан 20-25 бош атрофида. Қор қоплони мушуксимонлар оиласига мансуб бўлиб, у Хисор давлат қўриқхонасининг денгиз сатҳидан 2500 – 4400 метргача баландликдаги тоғ қояларида яшайди. Унинг ранги жуда оч, деярли оқ тутунсимон тусли, катта қисмида йирик халқасимон ва қўшилиб кетган майда қора доғлари бор. Узун ва қалин юнги, узун думи, калта бармоқли кенг оёқлари ва кучли ривожланган кўкрак мушаклари баланд тоғ чўққиларида чаққон югуриб ов қилиш ва қишнинг  қаҳрли совуқларига дош беришга асқотади. Танасининг узунлиги 110-125 см, думининг узунлиги 90-105 см.гача бўлиб, урғочиларининг оғирлиги 35-40, эркаклариники эса  50 килограммгача етади. Жаҳон қоплоншунос олимларининг таъкидлашларича, қор қоплонлари табиатда 20 йилгача умр куришади. Улар хар икки йилда бир маротаба битта, гоҳида иккита болалайдилар. Хисор қўриқхонаси ҳудудида қор қоплонларининг асосий озуқа манбаи Сибирь тоғ эчкилари (маҳаллий халқ тилида кийиклар), қизил суғур, ёввоий тўнғизлар, хилол ва какликлардир. Улар аҳён-аҳёнда яйловда юрган уй ҳайвонларига ҳам хужум қилиб туради. Қишда қоплонлар баланд  чўққиларидан қочиб, тоғ эчкиларининг ортидан арча ўрмонзорлари ҳудудига, яъни денгиз сатҳидан 2300-2500 метр баландликларгача тушиб келиб яшайдилар.

Ўтган йилнинг ноябр ва декабр ойларида «Ёввоий табиатни асраш халқаро фонди» (WWF) ва  «Халқаро Пантера жамғармаси»  вакиллари билан Хисор давлат қўриқхонаси ходимлари ҳамкорлигида қўриқхона худудида мавжуд қор қоплонларини сонини аниқлаш мақсадида Қизилсув бўлимининг Қизилдарё  дарё ўзани бўйлаб ҳар қандай шарпани сезиб, автоматик тарзда   ишловчи 40 дона «Пантера» русумидаги фотоқопқонлар ўрнатилди. Йигирма кундан сўнг йиғиштириб олинган фотоқопқонлар олган суратлар ўрганилганда натижа кутилганидан хам аъло бўлиб чиқди. Ушбу тадбир натижасида Қизил китобга киритилган Тянь Шянь қўнғир айиғини 4, Туркистон силовсинини 6, Марказий Осиё қундузини 2, қор қоплонининг асосий озуқаси бўлмиш ёввоий тўнғизни 17 ва Сибирь тоғ эчкиларининг 100 дан   ортиқ суратларини олиш билан бирга Ўзбекистон тарихида илк бор 2 дона қор қоплонининг ҳам суратини олишга муваффақ бўлинди. Ушбу муваффақият жаҳон қоплоншунос олимлари тамонидан кенг эътироф этилди ва бу хақида «Ёввоий табиатни асраш халқаро фонди (WWF) интернет сайтларида мақолалар берилди.

Мамлакатимиз мустақилликга эришганидан сўнг ўтган давр мобайнида табиатда йўқолиб кетиш хавфи остида бўлган ноёб флора ва фауна турларини сақлаб қолиш давлатимиз сиёсатининг энг долзарб соҳаларидан бирига айланди ва борада жуда кўплаб ишлар амалга ошириб келинмоқда. Жумладан, соҳага оид қонунлар, қарорлар қабул қилинмоқда ва яна Ўзбекистон биохилма-хиллигини сақлаб қолиш стратегияси ишлаб чиқилди.

Хулоса қилиб шуни таъкидлаш лозимки, фаунамизнинг ҳимояга муҳтож, ноёб вакилларидан бири қор қоплонини сақлаб қолиш ва келгуси авлодларга етказиш ҳар биримизнинг она-табиат олдидаги бурчимиздир.

Сарвар ОЧИЛОВ