7

ЖАМИЯТ ВА ТАБИАТНИНГ ЎЗАРО ТАЪСИРИ НИМАЛАРДА НАМОЁН БЎЛАДИ?

Инсоният тарихи давомида унинг табиат билан боғланган муносабати доимо ўзгариб, мураккаблашиб борган. Бугун табиат билан жамият ўртасидаги ўзаро таъсирни беш босқичга бўлиш мумкин:

  • Термачилик овчилик ва балиқчилик босқичи: Бундан 30 000 йил аввал бошланган. Ушбу даврда одам термачилик, овчилик ва балиқчилик билан шуғлланган. Шунинг учун мазкур босқичнинг термачилик, овчилик ва балиқчилик босқичи деб аталади. Ибтидоий одамни иқлими қулай, биологик ресурсларга бой ( йирик ҳайвонлар, мевалар ), жойлар кўпроқ қизиқтирган. Бу босқичда инсон табиатни ўзгартирмаган , балки унга мослашган.
  • Қишлоқ ҳўжалик инқилоби босқичи. Бундан 6-8 мин йил илгари содир бўлган ушбу даврда одам овчилик ва балиқчиликдан деҳқончиликка ўтган. Табиий ландшфтлар-нинг кучсиз ўзгариши рўй бера бошлаган.
  • Ўрта асрлар босқичи. Бу даврда инсоннинг табиатга бўлган таъсири кучая борган, ҳунармандчилик ривожланган, ҳўжаликда табиий бойликлар кенг қўлланила бошланган. Деҳқончилик ва чорвачилик янада ривожланган, аммо улар асосан қўл кучига асосланганлиги учун экологик муозанатга таъсир этмаган.
  • Саноат инқилоби босқичи. Бу давр бундан 300 йил аввал рўй берди. Жамиятнинг табиатга таъсири кучайди. Табиий ландшафтлар тез суръатларда ўзгара бошлади. Буюк географик кашфиётлар туфайли бошқа қитъалар ҳам ўзлаштирила бошлади. Испания, Португалия, Англия, Франция давлатлари томонидан улкан мустамлакалар, империялар вужудга келтирди. Саноат ривожлангани сайин жамиятнинг табиатга таъсири ҳам орта бошлади.

Фан – теҳника инқилоби босқичи. Бу давр ХХ -асрнинг иккинчи ярмидан бошланди. Фан ва теҳниканинг юксак даражада ривожланиши муносабати билан табиий расурслар жуда катта миқёсда ўзлаштирила бошланди. Катта – катта ҳудудлар қишлоқ ҳўжалиги мақасадида ўзлаштирилди, улкан заводлар қурилди, чўллар шимолий ҳудудлар, тоғлар ҳамда Дунё океани ўзлаштирилди ва экологик мувозанат бузила бошлади. Натижада умумсайёравий экологик муаммолар вужудга келди.

Муҳандислик иншоотлари ва уларнинг турлари.

Жамият ва табиат ўртасидаги ўзаро таъсир асосан, муҳандислик иншоотлари ва уларнинг иш фаолияти орқали рўй беради.

Ҳар қандай жамиятда ҳам ҳўжаликни ривожлантириш ва жамият азоларининг талабларини қондириш мақасадида уй – жой йўл, завод – фабрика ва бошқа иншоотлар қурилади.

Маълум бир мақсадларда қурилган бинолар муҳандислик иншоотлари деб аталади. Муҳандислик иншоотларини қуйидаги гуруҳларга бўлиш мумкин.

Шаҳарсозлик иншоотлари.Маскур иншоотларга мамурий бинолар, уй – жой бинолари , камунал ҳўжалик бинолари, майиший ҳизмат бинолари, соғлиқни сақлаш маориф ва молия бинолари киради. Уй – жой шаҳарларда кўп қаватли, қишлоқ – ларда асосан бир қаватли бинолардан иборат.

Саноат иншоотлари.Буларга тоғ – кон саноати иншоотлари, металлургия саноати иншоотлари, ёқилғи -энергетика саноати иншоотлари, озиқ- овқат саноати иншоотлари киради.

Тоғ -кон саноатииншоотларига карерлар, шаҳталар, ташламалар,маъмурий бинолар, бойитиш фабрикалари, тоғ – металургия комбинатлари киради.

Металургия саноати иншоотларига асосан қора ва рангли металургия заводлари бинолари киради. Уларнинг майдони катта ва чиқиндилар ҳажми ҳам йирик бўлади .

Кимё саноати иншоотлариминерал ўғит, кислота, сунъий тола ишлаб чиқариладиган заводлар буноларидан иборат.

Ёқилғи – энергетика саноати ишоотларига нефть ва газни қайта ишлаш заводлари , иссиқлик электростанциялари ва марказлари бинолари киради.

Машинасозлик саноати иншоотлари асосан подшипник, станоксозлик, автомобильсозлик, самалётсозлик, тепловозсозлик, вагонсозлик заводлари биноларидан иборат.

Енгил саноат иншоотлари асосан тўқимачилик, тикувчилик, пояфзал, қишлоқ ҳўжалик иншоотларини қайта ишловчи завод ва фабрикалар биноларидан иборат.

Транспорт иншоотлари ёллардан, кўприклардан, тунеллардан, вокзаллар, аэродром ва портлардан иборат.

Сув (гидротеҳник) иншоотлари тўғонлар, сув омборлари, каналлар, коллекторлардан иботар. Мазкур иншоотларнинг қурилиши ва фаолияти таъсирида атроф – муҳитда салбий ёки ижобий ўзгаришлар вужудга келади.

Экологик мувозанат ва унинг бузилиши

Табиат ресурслари чегараланган бўлиб, унга зарар етказмаслик ва улардан меъёрида эҳтиёжга яраша фойдаланиш лозим. Агар табиат расурсларидан меъёридан ортиқча фойдаланилса, табиий ресурсларнинг қайта тикланиш қобилияти сусайиб кетади ва экологик муозанат бузилади.

Табиатда барча табиий компонент ва комплекслар бир – бири билан ўзаро мувозанатда бўлади. Ҳар бир ҳудудда рельеф, ер ости ва тер усти сувлари, иқлим, тупроқ, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ўзаро алоқада, боғлиқликда мавжуд бўлади ва ривожланадфи.

Чунки табиат минтақаларининг у ёки бу жойларида ҳар бир рельеф тури ва шаклига маълум табиий бойликга эга. Агар мазкур бойликдан режали фойдаланиш йўлга қўйилса, экологик муозанат бузила бошлайди. Бунинг оқибатида табиат қашшоқлашади, тупроқлар шўрланади, ернинг хосилдорлиги пасаяди, сувлар ифлосланади ва ичишга ярамай қолади, тикланадиган табиий ресурслар қайта тикланмайди.

Тоғ ёнбағирларида сўғориладиган ва лалми деҳқочилик, боғдорчлик ҳамда яйлов чорвачилиги билан одамлар қадимдан шуғулланиб келишади. Маҳаллий аҳоли ҳар бир сой водийси ёки ёнбағирларнинг деҳқочилик, чорва молларини боқиш, пичан тайёрлаш учун қанчалик табиий бойликларга эга эканлигини жуда яҳши билади. Тоғларда ўтин тайёрлаш мақсадида мавжуд дарахтлар қирқилади, оқибатда улар остидаги ўтлар ва буталар ҳам зарар кўради. Тупроқнинг юзаси очилиб, у ёғин – сочин таъсирида эрозияга учрайди.

Зайнаб Шамшиева,  Ангрен тиббиёт коллежининг география ўқитувчиси

 

 

photo_2017-12-18_13-07-50

РЕГИОНАЛЬНОЕ СОТРУДНИЧЕСТВО РЕШИТ ВОДНЫЕ ПРОБЛЕМЫ

По мере ухудшения качества воды или увеличения спроса на нее со временем обостряется конкуренция за воду между ее потребителями. Этот процесс имеет наиболее дестабилизирующие последствия в речных бассейнах, которые пересекают межгосударственные границы. Вместе с тем опыт свидетельствует о том, что во многих ситуациях необходимость делиться водой не только не становится причиной открытого конфликта, но и стимулирует неожиданное сотрудничество.

Реальные обстоятельства действительно подталкивают к сотрудничеству. В мире имеется 263 международных бассейна, которые пересекают политические границы между двумя или более странами. Эти бассейны, на территории которых живут около 40 процентов мирового народонаселения, охватывают примерно половину площади земной поверхности. На них приходится около 60 процентов имеющейся на земле пресной воды. Международные бассейны частично захватывают территорию 145 стран, а территория 21 государства полностью входит в международные бассейны.

Истощение и деградация пресной воды, обусловленные стремительным ростом народонаселения и нерациональным управлением процессом развития, во многих странах уже вызывают серьезные трения между основными водопользователями — крестьянами, промышленностью и городскими потребителями. Водотоки, пересекающие национальные границы, приобретают все более важное стратегическое значение.

У каждой страны имеются очевидные мотивы для забора и использования воды там, где она находится под ее политическим контролем. В то же время непосредственного стимула к сохранению или охране запасов в интересах пользователей, находящихся за национальными границами, не существует. Кроме того, отчасти потому, что во многих местах реки или озера являются ключевым компонентом национального самосознания, владение и контроль над водотоками рассматривается как жизненно важный фактор защиты национальных интересов. Несмотря на сложность этих проблем, имеющиеся данные позволяют утверждать, что споры вокруг воды можно урегулировать дипломатическими методами. За последние 50 лет имело место лишь 37 приведших к применению насилия ожесточенных споров из-за водных ресурсов, тогда как в этот же период было подписано 150 связанных с этими ресурсами договоров. Государства высоко ценят эти соглашения, поскольку они позволяют повысить уровень стабильности и предсказуемости международных отношений. Наличие более чем 3 600 соглашений и договоров — это само по себе достижение, однако при более внимательном их рассмотрении в глаза бросаются их серьезные недостатки. Больше всего не хватает реально работающих положений о мониторинге, механизмах принуждения и конкретном порядке распределения водных ресурсов, учитывающих изменчивость водных потоков и изменения потребностей.  Об этом говорилось на двухдневном образовательном семинаре, в ходе которого обсуждались основные принципы Международного водного права и механизмы международного сотрудничества по вопросам использования трансграничных водных ресурсов, который прошел 18-19 декабря текущего года в городе Ташкенте.. Мероприятие было организовано в рамках совместного проекта «Вода, образование и сотрудничество» (Smart Waters) Агентства США по международному развитию (USAID), Регионального экологического центра Центральной Азии (РЭЦЦА) и Министерства сельского и водного хозяйства (МСВХ) Республики Узбекистан. Ранее подобные семинары прошли в Таджикистане и Туркменистане.

По мнению организаторов, данный семинар в Ташкенте является примером совместных усилий в деле охраны окружающей среды и рационального управления водными ресурсами и отвечает принципам внешней политики и совершенствования правовой системы, отраженным в Стратегии действий по дальнейшему развитию Республики Узбекистан 2017-2021 годы.

-Сетевое взаимодействие и академический обмен между странами – это залог взаимовыгодного партнерства и сотрудничетсва в деле устойчивого развития экономик и охраны окружающей среды, – отмечает директор USAID в Узбекистане Гэри Роббинс.

Двухдневный семинар, где основным докладчиком выступил всемирно признанный эксперт по вопросам международного водного права, профессор университета Данди (Великобритания) Сергей Виноградов, собрал представителей министерств, ведомств и общественных организаций Республики Узбекистан, осуществляющих деятельность в области охраны водных ресурсов и участвующих в региональном сотрудничестве по управлению трансграничными водами. Также слушателями семинара стали представители академического сообщества, преподаватели и студенты университетов в Ташкенте.

-Семинар является частью поддержки, оказываемой РЭЦЦА правительствам стран региона с целью укрепления сотрудничества и развития национальных и региональных диалогов по решению водных вопросов, – подчеркнула директор Филиала РЭЦЦА в Узбекистане Шахноза Умарова. – Одной из главных целей семинаров стало также расширение и укрепление академического сотрудничества в области Международного водного права.В ходе семинара была раскрыта тематика глобальных водных конвенций и их применение в бассейне Аральского моря, вопросы процедурных обязательств и механизмов обмена информацией в сфере охраны и использования трансграничных водотоков, а также актуальные вопросы, связанные с эксплуатацией водохозяйственных объектов на трансграничных водотоках и многое другое.

 

Проект «Вода, образование и сотрудничество», финансируемый USAID в странах Центральной Азии и Афганистане, реализуется РЭЦЦА с 2015 года. Целью проекта является поддержка в создании профессиональной сети взаимодействия, предоставлении стратегических консультаций по вопросам водных ресурсов, а также развитие регионального диалога по водным ресурсам и наращиванию потенциала. В рамках проекта РЭЦЦА наладил партнерство с Ташкентским институтом инженеров ирригации и механизации сельского хозяйства (ТИИИМСХ). Также планируется развивать взаимодействие с такими учреждениями, как Академия государственного управления и Институт стратегических и межрегиональных исследований при Президенте РУ, Университет мировой экономики и дипломатии (УМЭД), Ташкентский государственный юридический университет.

Наргис КОСИМОВА

 

milk-thistle-powder-dosage-300x225

ҚУШҚЎНМАСНИНГ ХОСИЯТЛИ ЖИҲАТЛАРИ

           Навоий вилоятининг  асосан чўл ва  адирликлар ҳудудида  учрайдиган “Қушқўнмас” ўсимлигини   барчамиз  йўл ёқаларида  кўп учратганмиз.  Уни кўпчилик говтикон, оқкаррак, тиконли оқкаррак, деб ҳам атайди. Унинг гуллари тиконли тўп саватча ҳосил қилгани учун халқ орасида шундай ном олган. Бўйи 2 метргача борадиган бу ўсимлик ёрқин бинафша рангда жуда чиройли гуллайди.  Унинг дориворлик хусусиятлари азалдан маълум.

Абу Али ибн Сино асарларида келтирилишича, ўсимлик қайнатмаси тиш оғриғини тўхтатади, ўйилган яраларни даволайди.  Меваси эса шишларни қайтаришга  фойдалидир.

Ўсимликнинг биокимёвий таркиби ўрганилганда,  ноёб биологик фаол модда — силимарин мавжудлиги аниқланди. Бу жигарни даволаш, инсон организми     иммунитетини  ошириш хусусиятига эга. Шунингдек, унда рух, селен, мис, ёғда эрувчан дармон дорилар, кверцитин, ярим тўйинмаган ёғ кислоталари бор. Шунинг учун у кўплаб дори-дармонлар таркибига киритилади.
“Қушқўнмас” овқатдан заҳарланганда, қандли диабетда, семизликда, кўз нури пасайганда яхши самара беради, юрак-қон томири касаллиги хуружининг олдини олишда қўл келади. Шунингдек, у жигар ва қонни тозалашда,    кимё ёки нур терапияси муолажаси олгандан сўнг нурланишдан сақланиш учун тавсия этилади. Бундан ташқари, холецистит, ўт йўли яллиғланишида,  ўт-тош ва ошқозон ости бези хасталигида, тузлар йиғилганида,  вена  қон томири кенгайишида, бод, бўғин оғриқларида, бавосил (геморрой), аллергия касаллигида қўлланилади.
Халқ  табобатида ўсимлик илдизининг қайнатмаси тиш оғриғи, меъда (ошқозон) касаллигига буюрилади. Уруғи эса қондаги қанд миқдорини пасайтириб, тозалайди. Бунинг учун кунига таомдан ярим соат олдин бир чой қошиқдан 4 маҳал қайнатилган сув билан ичилса, кифоя.
Уруғидан олинган мой ҳам ажойиб малҳам ҳисобланади. У моддалар алмашувини яхшилайди, жиғилдон қайнаганда, тери куйганда, узоқ битиши қийин бўлган яраларни даволашда эм бўлади.

Сожида ШУКУРОВА,

Кармана туманидаги 11-умумий ўрта таълим мактаби  география     ўқитувчиси

 

IMG_1606

ТРАНСЧЕГАРАВИЙ СИЛГА ҚАРШИ КУРАШ МАСАЛАЛАРИ МУҲОКАМА ҚИЛИНДИ

AdenovМарказий Осиё мамлакатларида силни трансчегаравий назорат қилиш  масалалари  Остона шаҳрида бўлиб ўтган юқори даражадаги учинчи ҳудудий учрашувда муҳокама қилинди. Қозоғистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги,  Project HOPE, ОИТС, сил ва безгакка қарши курашиш глобал жамғармаси ва АҚШнинг халқаро ривожланиш агентлиги (USAID) томонидан ташкил этилган тадбирда  давлат ва нодавлат ташкилотлари, Марказий Осиё  мамлакатларининг силга қарши кураш миллий дастурлари ва миграция  органлари, Бутунжаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти, “СТОП СИЛ” ҳамкорлиги, Миграция бўйича халқаро ташкилоти,  Қизил Хоч ва Қизил ярим ой жамияти халқаро федерациясининг АҚШ, Россия, Марказий Осиё мамлакатлари, хусусан Ўзбекистон вакиллар қатнашишди.  Учрашув 2014-2020 йилларга мўлжалланган Силга қарши кураш бўйича комплекс режани амалга оишириш  ва “Қозоғистон Республикасидаги меҳнат муҳожирлари орасида силни трансчегаравий назорат қилиш бўйича тадбирлар” доирасида ташкил этилди.

Худдди шундай учрашувлар 2015 йилнинг ноябрь  ва 2016 йилнинг декабрь ойларида  силни ташхислаш ва даволаш  бўйича ҳудудий мувоиқлаштириш ва ҳамкорликни амалга ошириш механизмларини амалга ошириш мақсадида ўтказилган эди.

Жорий учрашувдан асосий мақсад – иккинчи йил Йўл харитаси режаларини  муҳокама қилиш, мигрантлар ўртасида сил билан касалланиш ҳолатини камайтириш, “Силни бартараф этиш” стратегиясини тадбиқ этишдан иборат бўлди.

Лучика Дитиу, СТОП СИЛ Ҳамкорлигининг ижрочи котиби:

-Дунёда бугунги кунда 2 млрд. нафарга яқин муҳожирлар мавжуд. Ушбу инсонларнинг  ўз Ватани ва уйларини ташлашга турли хил сабаблар: иқтисодий инқироз,  табиий офатлар, қуролли тўқнашувлар сабаб бўлмоқда. 2016 йил ҳолатига кўра шундан 10, 4 млн. нафари силга чалинган бўлиб, 1,7 млн. нафари ушбу касалликдан вафот этган. 6, 3 млн. нафар айни пайтда силдан даволанмоқда. Мамлакатлар кесимида эса 30 та давлатда юқори сил кўрсаткичи қайд этилган.

Маълумот: Соғлиқни сақлаш бутунжаҳон Ассамблеяси 2014 йил май ойида Женевада 2015 йилдан бошлаб амалга ошириладиган Силга қарши кураш бўйича глобал стратегияни қабул қилиб, унга кўра силнинг глобал эпидемиясини  бартараф этиш, 2015-2035 йиллар ичида сил оқибатида вафот этишни 95% га камайтириш, шунингдек силни бепул даволашни амалга оширишни мақсад қилиб қўйган.  Резолюция барча давлатларни мазкур стратегияни амалга оширишга чақиради. Ҳужжат соғлиқни сақлаш, ижтимоий, бандлик, иммиграция ва ҳуқуқ органларини ҳамкорликда  фаолият юритишга чақиради. БССТ Котибияти эса ҳужжатга кўра барча аъзо давлатларга Стратегияни амалга оширишда кўмак бериши лозим.

 

Жейми Калдерон, Миграция бўйича халқаро ташкилотнинг Жанубий-Шарқий Европа, Шарқий Европа ва Марказий Осиё мамлакатлари бўйича ҳудудий офисининг миграция ва соғлиқни сақлаш бўйича катта ҳудудий маслаҳатчиси:

-Афсуски Осиё мамлакатларида ўтган йили 75 млн. нафар муҳожирлар мавжудлиги қайд этилди. Шундан 24 млн. турли хил сабабларга кўра ҳар йили чегарадан ўтишади. Биргина иқтисодий инқироз туфайли  муҳожирлар сони 93%ни ташкил этади. Ҳар биримиз муҳожир ҳам инсон эканлигини, унинг ҳам соғлиғини сақлашга ҳуқуқи борлигини, ҳар биримиз келгусида уларнинг ҳолатига тушишимиз мумкинлигини унутмаслигимиз лозим. Бугунги кунда Осиё давлатларида муҳожирлар иқтисодиётнинг ривожига ўзларининг салиоқли ҳиссаларини қўшиб келишмоқда. Шу сабабли сиёсатчилар айнан уларни турли хил хавфдан ҳимоя қилиш, ўз мамлакатларида силга чалинган муҳожирларни самарали даволашни йўлга қўйишлари лозим.

Андрей Даду,  БССТ Европа ҳудудий бюросининг ОИТС\ОИВ, гепатит бўйича глобал дастурининг техник мутахассиси:

- Бугунги кунда ОИТС билан касалланганлар ичида сил билан касалланган инсонларнинг сони Европа мамлакатларида 34 мингта ОИТС билан касалланганларда сил аниқланган. 290 минг болалардан 31 минг нафар болалар эса сил билан касалланган. ОИТС билан касалланганларнинг 26 минг нафари силдан вафот этади, уларнинг ичида 4800 нафари болалардир. Марказий Осиё бўйича  2016 йилги далиллар таҳлил этилганда Ўзбекистонда ҳар бир 63 нафар ОИТС билан касаллангандан 24 нафари сил билан ҳам касалланган. Айтиш жоизки, силдан ОИТС дан кўра кўпроқ инсонлар нобуд бўлишади. Масалан, Тожикистонда силдан вафот этиш  бошқа ўлим ҳолатларига нисбатан 6 ўринда туради. Албатта бундай ҳолатларни камайтириш чораларини ҳамкорликда кўриш лозим.

Зулфия  Ҳайдарова, “Юксалиш” ННТ раҳбари, Ўзбекистон Республикаси.

-Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги ҳам давлат ва нодавлат ташкилот вакиллари иштирокидаги бугунги куннинг долзарб мавзуси бўлган меҳнат муҳожирларининг соғлиғини ҳимоя қилиш, хусусан силдан даволаш масалаларини ҳамкорликда ҳал қилиш жуда ҳам долзарбдир. Чунки Қозоғистон қабул қилувчи давлат ва мазкур мамлакатга ҳам аксарият юртдошларимиз ишлаш учун келишади. Муҳожирларни сил билан қаерда касалланганлигини аниқлаш мушкул, энг асосийси уларни соғлом ҳолда юртига қайтишидир. Албатта соғлом юртдошларига мазкур каслликни юқтирмасликлари учун уларни жойида аниқлаб, даволаш ишларини амалга ошириш зарур. Ва бу борада давлатлар ўртасидаги ҳамкорлик муҳим аҳамият касб этади. Мазкур учрашув айнан мазкур масалани ҳал қилади.

- Қозоғистон бугунги кунда силни трансчегаравий назорати йўналишида еткчилир, дейди Европа ва Евроосиё мамлакатлари бўйича Project HOPE нинг  катта ҳудудий директори Мариам Сианозова. – Қозоғистонда силга қарши курашиш нафақат меҳнат муҳожирлари учун ташхислаш ва даволашга бўлган имкониятларни яхшилаш бўйича тадбирларни ўтказишдан ташқари мазкур масала юзасидан ҳудудий мулоқотни ўтказишни ҳам назарда тутади. 2014 йилдан бошлаб  Project HOPE Глобал Фонднинг молиявий кўмагида  Қозоғистонда силга қарши кураш Комплекс режасини амалга оширмоқда. Айтиш жоизки, Соғлиқни сақлаш вазирлиги ва миллий ҳамкорларни кўмагида жуда ҳам катта ишлар амалга оширилди. Ҳудуд мамлакатлари  ўртасида самарали мулоқот амалга оширилмоқда. Силни трансчегаравий назорат қилиш бўйича Иккитомонлама клишувни имзоланиши эса ҳудудда узоқ муддатга силга қарши кураш механизмларини жорий қилиш имконини беради.

Пленар йиғилишларда муҳожирлар ўртасида силни назорат қилиш борасида Комплекс режа, кейинги йил  ва истиқболадаги режалар муҳокама қилинди. Эксперт-маслаҳатчилар ҳудудда силни трансчегаравий  назорат қилиш борасидаги ишларнинг натижалари юзасидан ўз фикрларини билдиришди.

Юқори даражадаги учинчи ҳудудий учрашув доирасида қозоғистонлик журналист Динара Ибраимованинг “Уйингга соғлом қайт!” деб номланган фотосуратлар кўргазмаси бўлиб ўтди.

Наргис ҚОСИМОВА

forest-3840x2160-001

Ўрмонлар дунё юзининг 40 миллион кв.майдонни эгаллайди

  • Ер шарининг асосий қисми сувдан иборат. Қуруқлик Европа, Осиё, Африка, Америка, Австралия ва Антарктида. Дунёда 190 атрофида мамлакатлар бўлиб, уларда турли миллат ва миллий вакиллари истиқомат қилади.
  • Қитъалар майдонларининг ўлчамлари бўйича қўйидаги тартибда жойлашган. Осиё 43608000 кв/км, Африка 30335000 кв/км, Америка 25349000 кв/км, Антарктеда 13340000 кв/км, Европа 10498000 кв/км, Австралия 8923000 кв/км.
  • Қуёш марказидаги иссиқлик 15000000 0С гача етади.
  • Бактериялар инсон организмига нисбатан 10 000 баробар нурланишга чидамлироқдир.
  • Агар сиз 75 ёшга кирсангиз сиз 600 миллион марта нафас олган бўласиз.
  • Cизнинг юрагингиз 3000 миллион марта урган, юрагингиз 200 миллион литр қонни айлантирган бўлади.
  • Ер сайёраси ўз ўқи атрофида айланганда экваторнинг сирти соатига 1600 км. тезликда ҳаракатланади. Ер қуёш атрофида эса соатига 100000 км.соат тезликда айланади.
  • Ўрмонлар дунё юзининг 40 миллион кв.майдонни эгаллайди. Ўрмон дарахтлари ичида энг тез ўсадиган тропик “албитсия” бўлиб, у 1 йилда 10 метргача ўсиши мумкин.
  • Дунёда микраскоп остидагина кўриниши мумкин бўлган майда планктонлардан тортиб, баландлиги 100 метргача етадиган дарахтлардан иборат 275000 турдаги ўсимликлар мавжуд. Ўсимликлар ер юзининг 40% қисмини эгаллайди.
  • Аборигенлар – маълум худудда жойлашиб олган илк одамлар. Одатда Австралиянинг туб аҳолисини шундай деб атайдилар.
  • Миграция – ҳар йили ҳайвонлар ва қушларнинг бир жойдан иккинчи жойга кўчиши деганидир.
  • Материк – Океанлар билан ўралган алоҳида йирик қуруқликдир. Ер юзида 6 та материк мавжуд. Евросиё, Африка, шимолий Америка, жанубий Америка, Антарктида ва Австралия.

 

уй хайвонлари

БУТУНЖАҲОН УЙ ҲАЙВОНЛАРИ КУНИ

Ҳар йили 30 ноябрь куни дунёнинг қатор мамлакатларида  Бутунжаҳон уй ҳайвонлари куни нишонланади (World Day Pets). Мазкур сана 1931 йили Флоренцияда (Италия) табиатни муҳофаза қилиш тарафдорларининг  Халқаро конгрессида  қабул қилинган эди. Ўшанда турли хил экологик ташкилотлар одамларда ҳайвонларга нисбатан меҳр-муҳаббатни уйғотиш борасида тадбирлар ўтказишга тайёрликларини билдиришган эди.  Ўшандан бири “бизнинг кичик укаларимизни асраш”га қаратилган тадбирлар дунёнинг турли чеккаларида ташкил этилади. Мазкур куннинг шиори сифатида Антуан де Сент-Экзюперининг Кичик шаҳзода асаридаги “Ўзинг ўргатганлар учун сен масъулсан” гаплари  олинганлиги бежиз эмас.  Ушбу тадбирлар турли давлатларда турлича ўтказилади. Қаердадир уй ҳайвонларини муҳофазасига бағишланган пикетлар, бошқа жойларда уларни асраш жойлари (приютлар), ҳайвонлар учун клиникаларни ташкил этиш бўийча флешмоблар ўтказилади. Кимдир эсаа ўзининг севган ити ёки мушугини яхшилаб меҳмон қилади. Сўнгги йилларда қаатор мамлакатларда “Қўнғироқча” акцияси оммалашмоқда. Айнана шу куни дунёдаги минглаб болалар  ҳайвонот боғларига қўйилган қўнғироқчаларни чалиб, ҳайвонларни  озодликка чиқаришни талаб этишади. Тадбирларнинг шакли қандай бўлмасин, уларнинг мақсади битта- кенг жамоатчиликни уй ҳайвонлари муаммоларини ҳал этишга жалб этиш. Афсуски Ўзбекистонда мазкур кун нишонланмайди. Жорий йилнинг сентябрь-октябрь ойларида пойтахтимизда амалга оширилган  шаҳар кўчаларини дайди ит ва мушуклардан тозалашга қаратилган тадбир кўплаб юртдошларимизни норозилигига, жониворларнинг эса ўлимига сабаб бўлди. Кўчада ўйнаётган болаларнинг кўз ўнгида отилган итлар албатта уларнинг руҳиятига салбий таъсир қилгани шубҳасиз. Келгусида пойтахтимиз ва Ўзбекистоннинг бошқа аҳоли пунктларидаги тозалаш ишлари жониворларни қириш билан эмас, уларга бошпаналар қуриш, стериллаш, яшашлари учун мақбул шароит яратиш, шу билан биргаликда аҳолида “кичик укаларига” нисбатан меҳр ҳиссини тарбиялашга қаратилган тадбирлар ўтказиш мақсадга мувофиқдир.

Наргис ҚОСИМОВА

IMG_8853

ҚАЧОН ВА ҚАЕРДА ОВ ҚИЛИШ МУМКИН?

IMG_8885

Кузни ов ишқибозлари сабрсизлик билан кутишади, зеро сўнгги йилларда спортчи ҳамда ҳаваскорлар ови мамлакатимиз аҳолиси ўртасида тобора ривожланиб бормоқда. Юртимиздаги биологик хилма-хилликни сақлаб қолиш ҳамда ов қилинадиган ҳайвонларни ов қилиш   Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш Давлат Қўмитасининг 2006 йил 22 март кунидаги 27 сонли буйруғи билан Тасдиқланган “Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ов қилиш ва балиқ овлаш қоидалари” Ўзбекистон Республикаси Адлия Вазирлигида 2006 йил 2 май куни 1569 сон билан рўйхатдан ўтказилиб, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг  “Биологик ресурслардан фойдаланишни тартибга солиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасида рухсат бериш тартиб-таомилларидан ўтиш тартиби тўғрисида”ги   20 октябрь 2014 йилдаги 290-сонли  қарорига асосан амалга оширилади. Унга кўра  юртимизнинг  барча фуқаролари ва давлат божини тўлаган, шунингдек ҳайвонларни тутиш учун тўлов тўлаган чет эллик фуқаролар спорт ва ҳаваскорлик мақсадида ов қилиш ҳуқуқига эга.

IMG_8856

Мамлакатимиздаги мавжуд ўрмон хўжаликлари  ҳудудида 40 дан зиёд ҳайвон ва балиқ овига мўлжалланган масканлар бор. Улардан бири Тошкент вилояти Ўрмон хўжалиги бош бошқармасига қарашли Далқарзин давлат ўрмон ов хўжалиги 5 сонли Жийдали бўлимидир. Хўжалик 768 гектарга эга. Сирдарёнинг икки қирғоғини ўраб турган қамишзорлар, жулғун ва оққайинлар орасида яшаётган жониворларга ов мавсуми 15 сентябрдан очилди.

IMG_8887

- Хўжаликда  ов қилиш давлат божини тўлагандан сўнг икки кунга рухсат берилади, дейди хўжалик бўлим бошлиғи Бахтиёр Хидиров. -  Жорий ов мавсумида 50 та тустовуқ, 100 та ўрдак, 40 та каптар, 7 та ғоз, 50 та лисуха, 7 та қуён, 2 та қобон, яъни жами 149775 сўмлик жониворларни отишга рухсат берилган. Албатта уларнинг барчаси қатъий назорат остида амалга оширилади.

IMG_8844

- Ов қилиш жараёнида ўлжанинг катта-кичиклиги эмас, балки ов қилиш жараёнининг ўзи ҳар бир киши диққатини ўзига тортади, дейди ўрмончи Улуғбек Мамаюсупов суҳбатимизни давом эттириб. —  Балиқчилар бу ерда кўпроқ қолишади, албатта балиқ ови ҳам лицензия асосида амалга оширилади. Агарда 15 сентябрдан каптар, чурракни овлашга, 15 октябрдан бошлаб ўрдак, қобон, қуён овлашга рухсат берилади. Ёввойи ҳайвонларни тутишга рухсат олган овчилар унинг шахсини тасдиқловчи гувоҳномани, ўқ отиш қуролидан фойдаланган ҳолда эса, шунингдек қонун ҳужжатларига мувофиқ равишда берилган қуролни сақлаш ва олиб юриш учун зарур бўлган ҳужжатларни ҳам ўзи билан бирга олиб юриши шарт.

IMG_8857

Айтиш жоизки овчилик қоидаларининг бузувчилари Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 90-моддасига биноан энг кам иш ҳақининг бирдан икки бараваригача, мансабдор шахслар учун – иккидан уч бараваригача миқдорида жаримага тортилади. Рухсатномасиз ов қилиш ёки тақиқланган жойларда ёки тақиқланган муддатларда ов қилиш, худди шу моддага кўра, энг кам иш ҳақининг иккидан уч бараваригача, мансабдор шахслар учун – учдан беш бараваригача жаримага олиб келади. Бунда қурол ва анжомлар мусодара қилинади ёки қурол ва анжомларни мусодара қилиш билан бирга уч йилгача ов қилиш ҳуқуқидан маҳрум этилади.

Ўрмон-ов хўжалиги ходимлари томонидан аҳоли ўртасида табиатни асраш борасида тарғибот ишларини олиб боришади. Мақсад- табиатнинг бетакрор гўзаллиги ва неъматларини келгуси авлодга зиён етказмай қолдиришдир.

Наргис ҚОСИМОВА

business_travel-001

САЙЁҲЛАР УЧУН ТАҚИҚЛАНГАН ҲУДУДЛАР

Вазирлар Маҳкамасининг 10 мартда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасида туризмни ривожлантиришнинг айрим масалалари тўғрисида» Қарори  билан туристлар ташриф буюриши тақиқланган объектлар ва ҳудудлар рўйхати тасдиқланган эди.

Шу қарор билан ҳудудида бўлишнинг алоҳида тартиби белгиланган жойлар ва объектларга туристларнинг кириши (ўтиши), уларда вақтинчалик бўлиши ва улар бўйлаб ҳаракатланиши учун ИИВ ҳудудий бўлинмаларининг рухсатини олиш талаб этилиши белгилаб қўйилди. Алоҳида ҳудудлар қаторига чегара ҳудудида жойлашган маданий мерос объектлари ва муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар киритилганди.

«Ўзбектуризм» Миллий компанияси сайтида тушунтирилишича, янги тартиб туристик фаолият субъектларига тегишли объектларга туристик сафарларни ташкил этишда белгиланган нормаларни бажариш орқали, «жойга етиб боргач, маҳаллий маъмурият уларнинг ташриф буюриши учун бошқа ёки қўшимча талаблар қўймаслигига ишончи комил бўлиш» имконини берди.

Алоҳида ҳудудда вақтинчалик бўлиш муддати беш кун билан чекланган. Бунда рухсатнома олиш учун аризани (у бир гуруҳ шахслар томонидан берилиши ҳам мумкин) туризм ташкилотлари ёки туристлар камида 30 иш куни олдин беришлари лозим.

Туристлар ташриф буюриши тақиқланган объектлар ва ҳудудлар рўйҳати:

• Андижон вилоятининг Хонобод шаҳридаги «Имом ота» умумҳарбий полигони ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Андижон вилоятининг Хонобод шаҳридаги Кампирравот сув омбори ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Фарғона вилоятининг Ўзбекистон туманидаги «Шўрсув» умумҳарбий артиллерия полигони ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Тошкент вилоятининг Бўстонлик туманидаги «Қайнарсой» дам олиш зонаси ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Жиззах вилоятининг Зомин туманидаги «Суффа» платосида жойлашган радиоастрономия мажмуаси (РТ-70) ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Қашқадарё вилоятининг Шаҳрисабз туманидаги Ҳисор қўриқхонаси ҳудуди ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Сурхондарё вилоятининг Сариосиё туманидаги Ҳисор тизма тоғларининг Тўпаланг сув омборидан юқоридаги қисмлари ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Тошкент вилоятининг Бўстонлиқ туманида жойлашган Чорвоқ ГЭСи ва Чорвоқ сув омбори тўғони;

• Тошкент вилоятининг Нуробод шаҳарчасидаги Янги Ангрен ИЭСи;

• Сирдарё вилоятининг Ширин шаҳридаги Сирдарё ИЭСи ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Навоий вилоятининг Бессапан шаҳарчасидаги 2-чи Гидрометаллургия заводи ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Навоий вилоятининг Кўкпатас шаҳарчасидаги 3-чи Гидрометаллургия заводи ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Самарқанд вилоятининг Қўшработ туманидаги 4-чи Гидрометаллургия заводи ва унинг теварак атрофидаги ҳудуд;

• Қашқадарё вилояти ҳудудида — Каласой дарасидаги Темурланг ғори, Тошқўрғон шаҳарчаси, Каласой дарасидаги динозаврларнинг излари, Каласой дарасидаги шаршара, Сувтушар шаршараси, Жовуз, Ғилон, Кўл шаҳарчалари, «Хўжа Каршавор» платоси, Жанка кўли, Северцев музлиги, «Ҳазрат Султон» қадамжоси;

• Жиззах вилояти ҳудудида — Шўралашсой манзилгоҳи, Зомин санаторийсидан «Суффа» платоси ва Қизилмозор дараси орқали Музбулоқ шаҳарчасига қадар ўтган йўл;

• Бошқа ўта муҳим ва тоифалаштирилган объектлар, шунингдек Мудофаа вазирлиги, МХХ ва ИИВнинг Ўзбекистон ҳудудида жойлашган ҳарбий қисмлари.

 

земля

ОНА ЕРДАН ҚАЧОН ҚАРЗИМИЗНИ УЗАМИЗ? ёхуд экологик муаммоларга яна бир назар

Она сайёрамиздан қарз бўлганимизга 18 йил бўлди. Албатта буни эшитган одам ҳайрон бўлиши ва “аxир қандай қилиб ўз яшаб турган сайёрамиздан қарз бўлиш мумкин?” деган саволни бериши табиий. Ҳўш, инсон нима учун Ердан қарз бўлади? Инсонларнинг Ер ресурсларини истеъмол қилиш суръати Ер сайёрасининг бир йил давомида табиий ресурслар билан таъминлаш имкониятидан ошиб кетса, яъни бир йилга етадиган ресурсларни йил тугамасдан аввал фойдаланиб бўлган кунидан бошлаб Ердан қарздор ҳисобланишади. Мутахассисларнинг фикрига кўра сайёрамиз ўз ресурслари билан атиги 6 млрд. нафар аҳолини боқа олади, холос. Аммо бугунга келиб Ердаги аҳоли сони 7,55 млрд.(2017 йил 1 июль ҳолатига) нафарга етди. БМТнинг аҳолишунослик бўйича фондининг маълумотларига кўра,  Ердаги аҳоли сонининг ўсиш динамикаси, бевосита унинг яшаб қолиш хусусиятига таъсир кўрсатади. Агарда 1820 йилда Ерда  1 млрд., 1927 йилда 2 млрд., 1960 йилда 3 млрд., 1974 йилда 4 млрд.,  1987 йилда 5 млрд., 1999 йилнинг октябрь ойида 6 млрд, 2011 йилнинг 31 октябрида 7 млрд. нафар қайд этилган.Олимларнинг фикрига кўра, 2024 йилга келиб сайёрамизнинг аҳолиси 8 млрд.га, 2100 йилда эса 11 млрд.га етади. Аҳолининг  ўсиши ўз навбатида унинг жисмоний, моддий ва маънавий эҳтиёжларини қондириш заруратини туғдиради ва бир қатор экологик муаммоларни келтириб чиқармоқда. Машҳур астрофизик Стивен Хокинг яқин юз йил ичида Ер  ресурсларининг тугаши ва инсоният бунинг олдини олмаса, яшаб қолишнинг янги йўлларини изламаса “ўзи қазиган чохга қулаб, халок бўлиши”ни башорат қилмоқда. Афсуски, ХХ аср “Биз табиатдан эҳсон кутиб яша олмаймиз. Ундан борини олиш, бизнинг вазифамиз” шиори остида ўтди ва инсониятни экологик жар ёқасига олиб келди.

81d94194f0bc40116fea10719cc06ebcБугунги кундаги барча экологик муаммолар — ҳаво, сув, ерни ифлосланиши, тупроқ дегарадацияси, чўлланиш, биохилмахилликни йўқолиши, иқлим ўзгариши, ичимлик сувининг камайиши ва бошқалар айнан инсоннинг табиатга салбий муносабати оқибатида юзага келди. Бугунги кунда Ўзбекистонда юқорида санаб ўтилган экологик муаммоларнинг барчаси мавжуд. Биргина чиқинди муаммосини оладиган бўлсак, бугунги кунда сайёрамизда беш миллиард тоннадан зиёд чиқинди йиғилиб қолган. Уларнинг бор-йўғи ўттиз фоизигина қайта ишланади. Бир йилда битта инсон  ўртача умумий ҳажмда 300 кг. чиқинди ташлайди. Мазкур рақамни  365 га бўлсак, бир кунда бир одам ташлайдиган чиқинди миқдорига эга бўласиз -  300/365=0,822 кг. Ушбу рақамни мамлакат аҳолисига кўпайтирсангиз, бир мамлакатнинг чиқариб ташлайдиган чиқинди миқдори келиб чиқади. Ўзбекистон бўйича 0,822 х 31 807 000  (1 июль 2016 йил ҳолатига) бир кунда мамлакатимиз аҳолиси 26 млн.145 минг 354 килограмм чиқиндини чиқарилиб, бу дунё бўйича бу 5 млрд.754 млн. килограммни ташкил этади ва фақат  унинг 30 фоизигина қайта ишланади.

GLC1_0

Биргина Ўзбекистонда   186 та чиқинди полигонлари мавжуд бўлиб, уларга  33,4 млн.тонна чиқиндилар кўмилган. Бундан ташқари  2016 йилда 566  та санкцияланмаган чиқиндихоналар рўйхатга олиниб, уларга кунига 15,3 минг тоннага яқин чиқинди ташланади.  Мазкур муаммони ҳал этишда Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2017 йил 21 апрелдаги “2017-2021 йилларда маиший чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш тизимини тубдан такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори  экология ва санитария муҳитини янада яхшилаш, аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш, маиший чиқиндиларни тўплаш ва ташиб кетишни тартибга солишда  олдинга ташланган қадам бўлди. Ҳозирда чиқинди муаммосини бартараф этиш бўйича республикамизнинг барча вилоятларида  чора-тадбирлар белгиланган. Аммо афсуски орадан ярим йил вақт ўтганига қарамай, бу борада сезиларли даражада олға силжиш бўлганича йўқ. Ҳануз  вилоятларда Президентимизнинг 2916-сонли қарори билан “Тоза ҳудуд” ДУК Экология ва атроф-муҳит муҳофазаси вилоят бошқармалари тассаруфида ташкил этиш жараёни жуда ҳам секинлик билан кечмоқда.

био

Аҳолининг айнан бу борадаги маданиятини шакллантириш муаммоси эса ҳанузгача долзарбдир. Чунки оилада табиатга меҳр уйғотиш борасида тарбиянинг аксарият ҳолатларда йўқлиги, ўқув муассасаларида мазкур йўналишлардаги мавжуд фанларга нисбатан оз соат ажратилганлиги, аҳоли пунктларига ахлат қутиларининг етарлича ўрнатилмаганлиги, чиқиндиларни қайта ишлаш даражаси пастлиги, заҳарлик кимёвий моддаларга эга маиший чиқиндиларни қайта ишлаш ва утилизацияси талаб даражасида эмаслиги ушбу муаммонинг янада кучайишига олиб келмоқда.

Республикамиз табиатига бевосита салбий таъсир кўрсатиб келаётган ва ўз орқасидан янги экологик муаммоларни келтириб чиқарган Орол муаммосини четлаб ўтиб бўлмайди.

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси спикери ўринбосари Борий Алихоновнинг айтишича, ўтган давр мобайнида Орол денгизи сатҳи 29 метрга пасайган. У ердаги 20 та эндемик балиқ туридан бирортаси қолмаган. Орол денгизининг ўрнига майдони 5 млн. квадрат метрга эга бўлган Оролқум пайдо бўлган. Орол денгизининг қуриши туфайли юзага келган экологик фожиа Орол ҳавзасидаги ва унинг атрофидаги аҳоли пунктларидаги барқарор ҳаётни қарийб издан чиқарди. Нафақат ичимлик суви, балки ижтимоий ҳаётнинг деярли барча жабҳалари учун ҳам оби ҳаёт тақчиллиги юзага келди. Ушбу экологик фожиа Оролбўйи ҳавзасида яшовчи кўп миллионли аҳолининг турмуш тарзига салбий таъсир кўрсатди. Яна бир муҳим жиҳати шундаки, бу экологик таназзул бир-бирига узвий боғлиқ бўлган ва халқаро аҳамият касб этувчи ижтимоий-иқтисодий муаммоларнинг яхлит ва мураккаб мажмуини вужудга келтирди.

5026438

Мамлакатимизда асосий экологик муаммолардан яна бири чўлланиш ва биохилмахилликнинг йўқолиб боришидир. Республика Фанлар академияси маълумотларига кўра, Ўзбекистон флорасида ўсимликларнинг 4500 дан ортиқ тури мавжуд. Уларнинг 3000 дан ортиқ тури ёввойи ҳолда ўсади. Республика фаунаси умуртқали ҳайвонларнинг 688 тури (сутэмизувчилар — 105, қушлар — 441, судралиб                                                    юрувчилар — 60, амфибиялар — 3 ва балиқлар — 76) мавжуд, умуртқасиз ҳайвонларнинг турлари эса 15 мингдан ортиқ. Ўсимлик ва ҳайвонот дунёси объектларидан самарали ва оқилона фойдаланиш мақсадида Фанлар академиясининг Биохилмахилликдан фойдаланиш бўйича Идоралараро комиссия томонидан 1991 йилдан бошлаб ҳайвонот дунёсини табиатдан олишнинг рухсат этилган квоталари, 1993 йилдан эса ўсимлик хомашёсини тайёрлаш бўйича квоталари ўрнатилди. Аммо ҳудудларнинг ўзлаштирилиши, урбанизация жараёнининг тезлашуви, браконьерлик ҳамда инсоннинг табиатдан устун бўлишга ҳаракати оқибатида Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига ўсимликларнинг 163 тури, сут эмизувчиларнинг 23 тури, қушларнинг 48 тури, судралиб юрувчиларнинг 16 тури, балиқларнинг 17 тури, халқасимон чувалчангларнинг 3 та тури, моллюскаларнинг 14 тури ва бўғимоёқлиларнинг 60 тури киритилди. Турон йўлбарси, гепард, туркман мармар чурраги бутунлай йўқ бўлиб кетди. Вишилдоқ оққуш, йўрға тувалоқ, туркман қулони, Орол сулаймон балиғи, қоплон, сиртлон, тўхта тувалоқ, Орол мўйлабдори, морхўр, Бухоро хонгули, Осиё қундузи каби ҳайвон ва балиқлар сони узлуксиз камайиб бормоқда. Дарахтларнинг аёвсиз кесилиши, буталарнинг қупориб ташланиши экологиянинг инсонга мавжуд салбий таъсирини янада кучайтирмоқда.

- 1 гектар аралаш дарахтлардан иборат майдон бир йилда 3 тонна кислород ишлаб чиқариб, 54 тонна чанг ва 5 тонна С02 ни ютади, йўловчи йўлаклари бўйлаб “тирик девор” ҳосил қиладиган буталар транспорт шовқини, чангнинг олдини олади,  дейди Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш масалалари қўмитаси аъзоси Сергей Самойлов. – Тошкентдаги 1966 йилдаги зилзиладан сўнг аввало Тошкент шаҳри атрофида унинг “яшил халқаси”ни ташкил этиш мақсадида чинорлар экилган эди. Шаҳар кенгайиб улар ичкарида қолди. Айтиш жоизки ҳар бир дарахтнинг ўз яшаш муддати бор. Агарда терак 20-30 йил яшаса, чинорларнинг умри 40-50 йилдир. Бунда уларни узоқ умр кўрадиган Шарқий платан билан адаштирмаслик лозим. Кўп дарахтлар айнан шаҳарнинг сув,  канализация, иссиқлик қувурлари ўтган жойларда экилгани сабабли, уларни таъмирлаш учун дарахтларни олиб ташлашга тўғри келмоқда.

Афсуски бундай ҳолатни деярли барча вилоятларда кузатиш мумкин. Шаҳар ва қишлоқлар ҳавосининг тозалиги ўсимликлар ярусига боғлиқ. Бу майсалар, буталар, дарахтлардир.  Майсалар ердан кўтарилаётган чангни, буталар  машиналарнинг ис газларини, дарахтлар юқори қисмдаги чанглар ва  газларни тутиб қолади. Дарахтлардан албатта юзаси кенг бўлган турлари, яъни чинор, қайрағоч, каштан, эман ва бошқалар ҳам чанг ҳам ис газларини тутиб қолиш қобилияти юқори бўлганлиги сабабли уларни кўпайтириш яхши натижа беради. Шунинг учун ҳам қадимдан ота-боболаримиз чинор экишган. Чинор  нафақат соя берибгина қолмай, ҳавони чангдан тозалаган, унинг илдизлари танасига кўп сув йиғиши сабабли жазирама иссиқда атрофида ўзига хос ижобий микроиқлим ҳосил қилган. Бундан ташқари чинорлар Марказий Осиёнинг барча республикалари  иқлимига хос бўлган жазирама иссиқдан ҳам асрайди. Соясида ўзига хос микроиқлимни юзага келтиради. Инсоннинг кайфиятини кўтаради.  Игнабаргли дарахтлар бу вазифани тўлиқ уддалай олмайди. Албатта, дарахтлар кўпроқ чангни ютишлари учун юртимизда ёғингарчилик кам бўлганлиги сабабли уларнинг япроқларини вақти вақти билан ювиб туриш зарур.

Асосий муаммо эса юртдошларимизда экологик маданиятнинг етарлича шаклланмаганлигидир. Экологик  маданиятнинг асосини ташкил этувчи экологик тарбия албатта оиладан бошланиши, таълим муассасаларида давом эттирилиши зарур. Табиатга, инсоният келажагига бефарқ бўлмаган авлодни тарбиялаш, Сайёрамиз заҳираларини тежаб, фойдаланиш, табиатга устахона сифатида қараш эмас, балки уни онадек эъзозлаш яқин келажакда юз бериши мумкин бўлган кўпгина экологик фалокатларнинг олдини олиш имконини беради.

Ҳар куни Ердан қарздорлигимиз ортиб бормоқда. Ушбу қарзни қайтариш учун эса биз битта кесилган дарахт ўрнига 10 та янгисини экишимиз, ўсимлик ва ҳайвон турларининг йўқ бўлиб кетишини олдини олиб, йўқолган турларни тиклашимиз, глобал иқлим ўзгаришига сабаб бўлаётган ис газларининг миқдорини деярли нолга туширишимиз, ўсиб келаётган ёш авлодни табиатга, унинг неъматлари, ўсимлигу ҳайвонларга, қушларга нисбатан меҳр-муҳаббат руҳида тарбиялашимиз, табиатда салбий из қолдираётган ҳаракатларимиздан тийилишимиз лозим. Балки шунда елкамизни босиб турган қарздан қутилиб, фарзандларимиз учун чиқиндидан ҳоли яшил ўтлоқни, ариқдан ичса бўладиган зилол сувларни, ис газлардан ҳоли тоза ҳавони, кимёвий ўғитлар билан ишлов берилмаган унумдор тупроқни, булбуллар хонишига тўлган гўзал Ватанни қолдириш имконига эга бўламиз.

Наргис ҚОСИМОВА

 

,

БМТТД (1)

ТОШКEНТ ВИЛОЯТИДА ТЎРТТА МEТEОСТАНЦИЯ ЎРНАТИЛМОҚДА

Савдо-саноат палатаси ва БМТТД ўртасидаги “Ўзбекистон бизнес-форуми (III-босқич)” қўшма лойиҳа томонидан Тошкент вилоятида қишлоқ хўжалиги метеостанцияларини ўрнатиш ҳамда ушбу ҳудудда жойлашган 800 та фермер ва деҳқон хўжаликларини агротехник тадбирларни ўтказишга оид бепул профессионал тавсиялар билан таъминлаш бўйича ташаббус йўлга қўйилмоқда.

 Хусусан, қишлоқ, ўрмон ва балиқчилик хўжаликларининг улуши Ўзбекистон ялпи ички маҳсулотида 17,6%ни ташкил этгани боис, озиқ-овқат хавфсизлиги бевосита қишлоқ хўжалиги ривожланишига боғлиқдир. Ахборот технологиялари, жумладан ИоТ («Интернет буюмлар»)нинг жорий этилиши қишлоқ хўжалиги самарадорлигини ошириш, ҳосилдорликни кўпайтириш, мева-сабзавот маҳсулотларини етиштириш ҳаражатларини қисқартириш ва уларнинг сифатини яхшилаш имконини беради.

Мазкур ташаббус доирасида ахборот технологиялари асосида ишлайдиган қишлоқ хўжалиги метеостанциялари Тошкент вилоятининг Янгийўл, Ўрта Чирчиқ туманларида ўрнатилди, ҳамда Паркент ва Тошкент туманларида метеостанциялар ўрнатилиб, 10000 гектардан ортиқ ҳудудни қамраб олади.

Ҳар бир метеостанция ёғингарчилик ҳажми, ҳаво ва тупроқ ҳарорати, ҳаво, тупроқ ва баргнинг намлик даражаси, шамол тезлиги ва йўналиши каби қатор кўрсаткичларни прогнозлаштирадиган бир нечта датчиклар билан жиҳозланган. Тўпланган маълумотлар асосида касалликлар ва зараркунандаларнинг юзага келиши хатарлари, ҳимоя воситалари билан профилактик ишлов беришни ўтказиш муддати, шунингдек суғориш вақти ва кетма-кетлиги ҳисобланади.

 

Тендер танлови асосида белгиланган Тошкент вилояти Тошкент тумани Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ерларининг эгалари кенгаши қошидаги «Konsulting Madad Hamkor» консалтинг компанияси метеомаълумотлар таҳлилини ўтказиб, мунтазам равишда боғбонларнинг уяли телефонларига етти турдаги экин учун касалликлар ва зараркунандаларга қарши курашиш бўйича агротехник тадбирларни ўтказиш зарурияти ҳақида тавсиялар юборади.

Агротехник тадбирларнинг ўз вақтида ва самарали олиб борилиши табиат, энергия ва инсон ресурсларидан оқилона фойдаланиш имконини беради. Ушбу ресурсларга ҳаражатларнинг қисқариши агроэкинлар етиштириш таннархининг камайиши, фойданинг ўсишини таъминлаб, тайёр маҳсулот қиймати пасайишига йўл очади.

Шу билан бирга, фермер ва деҳқон хўжаликлари мунтазам консультация кўмагидан ташқари, боғдорчилик бўйича ўқув тренингларида иштирок этиб, касалликлар ва зараркунандаларга оид маълумот ҳамда писта, данакли экинлар ва узумни ҳимоя қилиш усуллари ёзилган чўнтак карточкаларига эга бўлишлари мумкин.

Айтиш керакки, бирламчи лойиҳанинг муваффақиятли амалга оширилиши унинг бутун Ўзбекистон ҳудуди бўйлаб қўлланилиши имконини беради. Шу тариқа, «smart farm» («ақлли ферма») ғоясининг жорий этилиши ҳамда хўжалик юритиш жараёнининг тўлиқ автоматлаштирилиши учун замин яратилади.

Қишлоқ хўжалигини модернизациялаш ва жадал ривожлантириш ҳамоҳанглигидаги иқтисодий ўсиш 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича ҳаракатлар стратегияси, шунингдек БМТ аъзо-давлатлари томонидан қабул қилинган Барқарор тараққиёт мақсадларини амалга оширишнинг йўналишларидан бири саналади.

БМТТД ахборот хизмати